Traditioneel vindt er in het schaakstukkenmuseum op nieuwjaarsdag de prijs-uitreiking van de jaarlijkse schaakstukkenontwerpwedstrijd plaats. Een gezellig evenement met gratis fris-drank, hapjes en ook nog eens de live-muziek van De Balcony Players.
Vorig jaar kon de prijsuitrijking niet doorgaan wegen corona en een daarmee verplichte sluiting / lock-down van alle musea. En ook dit jaar gooide corona en lock-down roet in het eten. Maar dit jaar had museum-directeur Ridder Dijkshoorn daar iets op gevonden: de prijsuitreiking in het schaastukkenmuseum vond wel plaats. Maar dit keer zonder (fysieke) bezoekers. Bezoekers konden die prijs-uitreiking echter middels een opname via internet volgen.
De 5e prijs was voor Kiki van der Heiden, met het schaakspel ‘Onderwaterschaak’. Voor dit schaakspel kreeg zij 125 stemmen (11%). 4e werd het schaakspel ‘Afvalhout’ van Bent Jungling. Dit schaakspel kreeg 141 stemmen (12%). 3e werd het schaakspel van Nicky Hageman met 286 stemmen (15%). 2e werd het schaakspel van Ivanka Kovacs. Dit schaakspel kreeg 286 stemmen (25%). En het winnende schaakspel was het origami-schaakspel van Daan Matla. Dit winnende schaakspel kreeg 435 van de 1162 stemmen (37%).
Ook in 2022 is er een schaakstukkenontwerpwedstrijd, dan ook weer met een eerste prijs van € 1000,- De zelfgemaakte schaakspellen, maximaal 50×50 groot, kunnen nog tot 1 april 2022 bij het schaakstukkenmuseum afgeleverd worden. Zie voor meer informatie de site van het schaakstukkenmuseum op www.schaakstukkenmuseum.nl
En als alles goed gaat is er in het schaakstukkenmuseum op 1 januari 2023 weer een prijsuitreiking met publiek.
Niet veel mensen zullen weten dat de Douwe Egberts-koffie zijn oorsprong in Joure vond. Toch lees je nog steeds op elk pak Douwe Egberts-koffie de tekst ‘Joure 1753’, verwijzend naar het monumentale industrieterreintje, middenin het centrum van Joure, waar het koffiemerk zijn oorsprong kent.
Museum Joure
In de gebouwen op dit industrieterreintje middenin Joure bevindt zich thans het Museum Joure met daarin natuurlijk alles over deze Jouster koffie- en theemaker, het ontstaan van de merken Douwe Egberts en Pickwick, over de populaire D.E-geschenken en nostalgische reclameschilderingen, schitterend servies, heerlijk geurende koffiebranders en een ingenieuze theepakmachine. Ook diverse panden herinneren aan Douwe Egberts. Zoals het markante winkeltje De Witte Os (in 2018 het KLM-huisje), het naastgelegen herenhuis, het Pakhuis uit 1898 en het achttiende-eeuwse geboortehuisje van grondlegger Egbert Douwes. Maar het museum biedt meer, zoals bijvoorbeeld een authentieke Drukkerij, een Friese Klokkenmakerij en een voormalige Friese Metaalwarenfabriek.
Koffiekunstwerk ‘Kaskade’
En sinds september dit jaar is daar op het buitenterrein van het museum het imposante koffiekunstwerk van Klaas Gubbels aan toegevoegd. Dit 6 meter hoge beeld ‘Kaskade’ genaamd, bestaat uit een aantal grote gestapelde koffiekannen van geverfd Cortenstaal. Overigens is een Kaskade (meestal geschreven als Cascade) een onderdeel van een rivier waar het water trapsgewijs van een hoogte naar beneden stort, met andere woorden een kleine waterval.
De aankoop en plaatsing van het kunstwerk, dat voorheen op het Minervaplein in Amsterdam stond, werd volledig gefinancierd middels een crowdfunding actie van de stichting ‘Jouster Koffiepot’.
Op 19 september 2020 werd het beeld feestelijk onthuld door Klaas Gubbels, samen met John Brands, voorzitter van het MT Nederland van Jacobs Douwe Egberts.
Ter gelegenheid van de plaatsing van het beeld, startte er op 19 september, onder de titel ‘Rondom Kaskade’ ook een tijdelijke tentoonstelling van het werk van Klaas Gubbels. In die tentoonstelling is onder andere de totstandkoming van het beeld ‘Kaskade’ te zien. Verder staat er nieuw en eerder werk van de kunstenaar.
Germaine Richier (1902-1959) was een Franse beeldhouwster, die enigszins in de vergetelheid dreigde te geraken maar nu door het Museum Beelden aan Zee in Scheveningen daarvan gered is met de tentoonstelling Mensbeeld – Mensbeest. Terecht, want ze heeft bijgedragen aan de cultuur van het schaakspel in de vorm van een beeldengroep met een schaakmotief. Het draagt de titel Het schaakbord, groot (L’Echiquier, grand) en Richier maakte het vlak voor haar dood in 1959. De bekendste versie van dit werk bevindt zich in de Jardin des Tuileries, Parijs. Het is niet ongebruikelijk om van een beeldhouwwerk meerdere exemplaren te vervaardigen. Tot ons geluk, want er staat dus ook een exemplaar van dit werk op de tentoonstelling in Scheveningen. Het is geplaatst in de Grote Zaal. Om een idee van de waarde te geven: in 2014 veilde Christie’s een exemplaar voor ruim anderhalf miljoen euro.
De beeldengroep bestaat uit vijf elementen die elk een schaakstuk voorstellen; alleen de pion heeft geen representant gekregen. De creaties van Richier worden gekenmerkt door zowel menselijke als dierlijke elementen. Dat verklaart de titel van deze tentoonstelling. Er is duidelijk enige gelijkenis met het bekende schaakbeeld van Max Ernst De koning spelend met de dame. Richiers schaakstukken zien er enerzijds zeer dreigend uit, maar tegelijkertijd zien ze er uit als veteranen gehavend door de vele keren dat ze aan de schaakstrijd hebben deelgenomen. Het donkergekleurde brons draagt bij aan die dreigende en sombere indruk. Of Richier dat ook zo bedoeld heeft is de vraag. Zelf heeft ze de donkere bronzen versies nooit gezien. Ze had alleen een lichte versie van gips gemaakt en die met kleurige verf beschilderd. Deze versie is eigendom van de Tate Gallery in Londen.
De titel Het schaakbord, groot suggereert dat er ook een kunstwerk van haar hand is met de titel Het schaakbord, klein (L’Echiquier, petit). Dat klopt, Richier heeft in 1955 een werk met die titel vervaardigd. De geschatte waarde daarvan is rond de vier ton, gebaseerd op een veiling van Christie’s in 2013. Het grote schaakbord lijkt sterk op het kleine schaakbord. Een verschil is dat het kleine kunstwerk een ondergrond heeft, zodat de schaakstukken een vaste opstelling hebben. De kleine versie is niet te zien op de tentoonstelling Mensbeeld – Mensbeest die u nog tot 6 september kunt bezoeken.
Bij mijn bezoek in juni was er overigens nog een tweede schaakkunstwerk in het museum te bewonderen. Het is gemaakt door Klaas Gubbels in 2016 en heeft als titel Max. De voor Gubbels kenmerkende tafel en koffiepot is aangevuld met een schaakpaard dat aan een ex libris van Euwe zou zijn ontleend.
Tot wanneer u dit werk in Museum Beelden aan Zee kunt zien is niet te zeggen, omdat het er stond (staat?) in afwachting van retour aan de eigenaar. Max was onderdeel van een eerdere tentoonstelling in Museum Beelden aan Zee. Het staat in de Lichthof (een plattegrond is bij de kassa verkrijgbaar). Dat deel van het museum kunt u vanaf het hooggelegen terras zien, maar u kunt die binnenplaats ook bezoeken. Daarvoor moet u wel met enige doortastendheid een weinig uitnodigend stalen hekwerk passeren. Voor degene die de tentoonstelling gaat bezoeken, hoop ik dat Max er nog steeds staat.
Begin februari bezocht ik twee keer de tentoonstelling “Middeleeuws Vernuft” in Museum Het Valkhof in Nijmegen. Deze familietentoonstelling zou er nog staan (van 14-10-2019)tot 3 mei maar was vanaf half maart gesloten vanwege Corona. De tentoonstelling wordt helaas niet verlengd. Er zitten veel doe-opdrachten voor kinderen en volwassen in de tentoonstelling die heel leerzaam zijn.
Game pieces in tentoonstelling rechts mogelijk schaakstuk (Joris Leijten)Memory wand in Museum Bonn (internet)
Middeleeuws schaakstuk?
Bijvoorbeeld van een grote wand met 24 kleine vitrines (8x 3 zie foto)die maar aan één zijde zichtbaar zijn, is een groot memoryspel gemaakt, waarbij met het drukken op lampjes de voorwerpen kunnen worden opgelicht. De bezoeker wordt gevraagd de 12 paren te zoeken van een middeleeuws voorwerp en een hedendaags evenbeeld. Eenmaal de juiste combi gevonden, blijven er twee lampjes branden. Bijvoorbeeld een olielamp en een moderne lamp; een schaats van bot en een moderne klapschaats. In één van de vitrines staat een klein ‘Gamestuk’ en een witte speelschijf met de vraag om daar een modern bordspel bij te zoeken. Op het tekstbordje noemen deze voorwerpen expliciet “gamestukken” van bijvoorbeeld een Schaakspel/en damspel of een ander bordspel uit de 12e eeuw“. De conservatoren zijn er niet uit wat voor speelstuk het is. Ik heb er een foto van gemaakt en die heb ik gestuurd (zie hierboven, door het glas heen met vaag licht je kon de andere zijde van het schaakstuk niet zien) naar Henk Alberts en Rob Spaans. Zij vonden het een schaakstuk. Bij een lezing over deze tentoonstelling werd gemeld dat de tentoonstelling een samenwerking betrof van 3 musea: Museon in Den Haag, Museum het Valkhof in Nijmegen en het LVR-Landesmuseum in Bonn (Duitsland).
Eerder had de tentoonstelling onder de naam “Ridders en kastelen” al gestaan in het Museon (tot 2-9-2018) en in Bonn (“Ritter en Burger“ 27-9-2018 – 25-8-2019) mij is niet duidelijk of het “schaakstuk” daar ook stond. De tentoonstelling had daar steeds namelijk een iets andere vormgeving. Later zal de tentoonstelling in ieder geval nog in het Landesmuseum Mainz (“Ritter, Bauer, edeldame” vanaf 5 juni – 18 april 2021)te zien zijn en mogelijk in een andere museum om de tentoonstellings-kosten te drukken.
Het LVR Landesmuseum in Bonn heeft voor de tentoonstelling veel bruiklenen uitgeleend. Vanwege de lange tijd dat de bruiklenen reizen zijn niet hun topstukken uitgekozen. Dit mogelijke schaakstuk behoord niet tot hun topstuk. Schriftelijk heb ik het Museum het Valkhof meer informatie over deze bruiklenen gevraagd. Ze stuurde mij de collectienummers (E 112/68 und E 1968/119 ) met (vage) foto van bovenaanzicht van het gamestuk (zie foto vorige pagina) In de omschrijving staat te locatie waar het voorwerp is gevonden “Schloss Broich”. Op de foto zijn duidelijk twee extra knopjes aan bovenop het stuk te zien (deze zijn vanaf het glas voorzijde in de tentoonstelling niet waar te nemen). Vermeld staat dat het Stuk zowel 4 cm diameter als 4 cm hoogte is. Ik heb een poging gedaan om ook van het LVR Landesmuseum in Bonn meer informatie te krijgen over het “Gamestuk”. Hierop heb ik nog geen reactie mogen ontvangen. Henk Alberts heeft intussen informatie achterhaald over gevonden locatie Kasteel Broich. Het is een kasteel in het stadsdeel Broich van de Duitse stad Mülheim aan de Ruhr. Het is een heel oud nog bestaand kasteel, dat voor publiek geopend is, waar in de middeleeuwen zeker geschaakt en bordspelletjes gespeeld zouden kunnen zijn. Mogelijk betekend “1968” in de bruikleengegevens dat het stuk toen is opgegraven of gevonden is, en toen in de collectie van het LVR Landesmuseum in Bonn is opgenomen.
Ik dacht dat de twee knopjes de oren van een schaakspaard zouden zijn. Maar volgens Henk Alberts, Rob Spaans en Leo Hovestad Is het een loper van een zg. Nishapur schaakspel mogelijk verwijzend naar de slagtanden van een strijdolifant.
Volgens conclusie is het zeker is dat het ‘Gamestuk’ een schaakstuk is. Ik ben overtuigd dat het een abstract schaakloper. Het stuk kan niet in museumlijst van schaakspelen worden opgenomen omdat het niet permanent tentoongesteld staat. Ook niet in het LVR Landesmuseum in Bonn. Dank aan Henk Alberts en Rob Spaans voor meedenken en Odette van Straaten van Museum het Valkhof voor haar informatie.
Afgelopen zomer was ik een aantal dagen in Salzburg.
Een goede gelegenheid om in het zo’n 80 kilometer verder op gelegen Altmünster eens het Schachmuseum am Traunsee te bezoeken. De Traunsee is een schitterend gelegen meer in Ober-Oostenrijk. En met een diepte van 191 meter is het ook nog eens het diepste meer van Oostenrijk. Ik overnachtte in het idyllische aan de Traunsee gelegen Ebensee om
de volgende ochtend naar het Schaakmuseum in het nabijgelegen Altmünster te rijden.
Het vriendelijk oudere echtpaar Hannelore en Karl Kramer geeft zelf een uitgebreide en zeer persoonlijke rondleiding door het schaakmuseum. Ze hebben – zoals ze in de rondleiding vertelden – een verzameling van circa 250 schaakspellen bijeengebracht, waarvan er op dit moment 219 in het schaakmuseum tentoongesteld worden. Veel schaakspelen uit Mexico (maar wel gemaakt voor de gehele wereld) en uit Hongarije, twee landen die beide meerdere malen bezocht hebben. Maar hun eerste schaakspel en het begin van de verzamelwoede was een schaakspel uit Egypte (foto onder.)
Overigens zijn Hannelore en Karl Kramer zelf niet eens schaakspelers, hun passie is volledig gericht op verzamelen. Dat heeft na zo’n 40 jaar verzamelen een museum op een oppervlakte van 100m² met schaakspelen uit de gehele wereld opgeleverd.
De schaakspelen zijn ingedeeld naar onderwerp, zoals kinderspelen / jeugd (waaronder ook een aantal zelfgemaakte c.q. zelfgeschilderde schaakspelen), dieren, design, politiek, enz. Daarnaast zijn er indelingen naar landen en gebieden en naar belangrijke historische gebeurtenissen en periodes in de geschiedenis, zoals Napoleon versus Kutuzov, de Amerikaanse Burgeroorlog, de Azteken tegen de Spaanse Conquistadores, de Wehrmacht tegen geallieerden en een groot schaakspel Normandië 1944 (gemaakt in Mexico.).
Een interessant museum voor iedere schaakverzamelaar die (toevallig of expres) eens een keer bij de Traunsee in de buurt is. Want in de zeer persoonlijke en sympathieke rondleiding door hun exposities, vertellen Hannelore en Karl Kramer bij elk schaakspel wat het verhaal is, alsmede waar ze het gekocht hebben.
Van 7 september 2019 tot en met 28 juni 2020 presenteert het Princessehof de tentoonstelling ‘Gezonken Schatten: geheimen van de Maritieme Zijderoute’
De tentoonstelling laat keramiek en andere voorwerpen zien die gevonden zijn aan boord van acht scheepswrakken uit de negende tot en met de negentiende eeuw. In het museum wordt van ieder schip waarvan keramiek tentoongesteld wordt tevens de achtergronden geschetst: waar is het schip aangetroffen, waar in het schip bevond de keramiek zich, hoe kon het geconserveerd worden, voor wie was het bestemd, enzovoorts. Ook wordt een inkijkje gegeven in de maritieme archeologie in zowel Azië als Nederland. Daarmee gaat een verborgen wereld open van internationale handel, strijd op zee, mensensmokkel en schatgravers.
Onder de acht opgegraven scheepswrakken is ook het in 1323 gezonken Chinese handelsschip Sinan. Een Chinees schip dat in 1323 op weg naar Japan verging. Dat blijkt uit de houten etiketten waar veel pakketten aan boord van zijn voorzien. Voor archeologen is deze informatie een waardevolle ontdekking. Verder wordt exclusieve keramiek voor de rijke elite gevonden maar ook wierrookbranders en beelden van heiligen voor Japanse tempels.
En uit dit schip zijn ook een vijftal 14e eeuwse houten Japanse schaakstukken geborgen. In de bijbehorende catalogus lezen we: “Naast het harde werken aan boord van de Sinan was er ook tijd om te ontspannen, bijvoorbeeld met een potje schaak. Het spel wordt in Azië al honderden jaren gespeeld. Deze stukken horen bij een Japans schaakspel. Waarschijnlijk zijn er dus ook Japanners aan boord van dit Chinese schip.”
Helaas zijn de 5 tentoongestelde stukken replica’s van de originele schaakstukken. De originele schaakstukken zijn te bewonderen in het Nationaal Museum of Korea in Seoul.
Op 14 november 2019 rond half elf ‘s ochtends brak er brand uit in het schaakmuseum in Ströbeck. De brandweer van Ströbeck was in enkele minuten ter plaatsen en met hulp van de brandweer van Halberstadt, Athenstedt, Aspenstedt en Langenstein, in totaal zo’n 50 man, werd de brand bestreden.
Het grootste deel van de collectie kon worden gered, het gebouw werd zwaar beschadigd. Ongeveer 15 objecten uit de collectie, vooral op de 2e etage, gingen verloren, 6000 objecten liepen roet of waterschade op. De totale schade wordt op een half miljoen Euro geschat. Oorzaak van de brand waren onderhoudswerkzaamheden aan het dak van een van de bijgebouwen.
Het schaakmuseum is voorlopig tot nader order gesloten. Wanneer het museum weer geopend wordt en of dat op dezelfde locatie is, is nog onbekend.
Van 19 oktober 2019 tot en met 15 maart 2020 presenteert het Fries Museum in Leeuwarden de tentoonstelling ‘Wij Vikingen’
We kennen de Vikingen vooral als de piraten van de Noordzee. Moordend, plunderend en rovend maakten ze de Europese kusten onveilig. En inderdaad, de tentoonstelling begint met het klassieke beeld van de Friezen als slachtoffers van de woeste, wilde Vikingen uit het Noorden. Moordenaars op drakenschepen die onschuldige Friezen komen beroven, verkrachten, tot slaaf maken of gewoon doden. Je ziet hoe vanaf het jaar 810 mensen worden gedood, huizen worden platgebrand en dorpen verwoest.
Maar gaandeweg de tentoonstelling wordt duidelijk: de werkelijkheid in het Nederland van de negende en tiende eeuw was veel genuanceerder. Er was sprake van een gedeelde Noordzeecultuur. Tussen de aanvallen door werd er namelijk veel handel gedreven tussen de Nederlanders en de Scandinaviërs. De Friese samenleving was nauw verbonden met die in het Noorden, dat ging via handel ook via bijvoorbeeld importbruiden. Want in die tijd was je vanuit Friesland per schip sneller in Denemarken dan over land in Enschede. En echt niet alleen Scandinaviërs waren Vikingen, Maar er waren ook Friezen die zich bij hen aansloten. Vikingen waren namelijk geen volk, maar ‘op Viking gaan’ betekent op rooftocht gaan.
De tentoonstelling toont veel gebruiksvoorwerpen van ‘Vikingen en Friezen in het kustgebied van de Lage Landen’. Zes zalen vol oude teksten, schedels, weegschalen, potten, glazen, sieraden, kammen (de Vikingen waren erg bezig met hun uiterlijk), muntschatten, sleutels en speelstenen en natuurlijk zwaarden. De blikvanger van de tentoonstelling is de replica van een levensgroot Vikingschip, dat op basis van bouwtekeningen van het Vikingschip Skudelev V (de restanten van dit Vikingschip bevinden zich in het Vikingeskib Museet in Roskilde) door scheepsbouwer Bein Brandsma samen met studenten van de opleiding Maritieme Techniek van ROC Friese Poort gebouwd werd. Het vijftien meter lange schip is in de tentoonstelling te zien en na de tentoonstelling wordt het schip vaarklaar gemaakt en zal er voor het eerst in eeuwen weer een Vikingschip door Friesland gaan varen.
De laatste zaal staat vol met teruggevonden zilverschatten. Twee schatten van Vikingen die in de tweede helft van de negende eeuw bivakkeerden op het eiland Wieringen, met vooral Scandinavische munten en sieraden, de rest waarschijnlijk van lokale Friezen die in dezelfde tijd hun rijkdom aan vooral Frankische en Friese munten verborgen in hun terpen. Er ligt ook een zeldzame ijzeren slavenhalsband die de Vikingen gebruikten om hun gevangenen af te voeren.
Maar voor ons schaakliefhebbers is de grootste schat op de tentoonstelling ongetwijfeld de (weer eens) tentoon gestelde Friese schaakkoning. Volgens het bijschrift:
Koning uit het schaakspel
12e eeuw, gevonden in Leeuwarden, Friesland, been
Fries Museum, Leeuwarden
Collectie Koninklijk Fries Genootschap
Tot ergens eind vorige eeuw was deze Friese schaakkoning samen met bijvoorbeeld het (vermoedelijke) zwaard van Grote Pier, één van de topstukken van het Fries Museum in Leeuwarden. Daarna ging het Fries Museum een andere koers varen en is het schaakstuk in depot en uit beeld verdwenen. Nu is dit unieke stuk weer (tijdelijk) voor het publiek zichtbaar / toegankelijk.
Vanaf het begin werd deze Friese schaakkoning vergeleken met de in 1831 gevonden Lewis Chessmen. Daarbij vond men zoveel overeenkomsten, dat men vermoedt dat deze in Leeuwarden gevonden schaakkoning eveneens van Scandinavische oorsprong is. Als deze datering klopt is dit schaakstuk mogelijk het oudste in Nederland gevonden schaakstuk.
