Motiefgroep Schaken

Categorie: Museum

  • Tentoonstelling ‘Art She Crafted’ In Wereldmuseum Rotterdam

    Tentoonstelling ‘Art She Crafted’ In Wereldmuseum Rotterdam

    In het Wereld-museum Rotterdam is van 16 januari t/m 27 september 2026 de tentoonstelling ‘Art She Crafted’ te zien.

    Doel van de tentoonstelling is om te laten zien hoe vrouwen overal ter wereld, van de oudheid tot nu, een onmisbare rol speelden in kunst en cultuur, als makers, opdrachtgevers, verzamelaars, donateurs en vernieuwers. Gastcurator Rajae El Mouhandiz selecteerde daartoe tientallen verhalen uit verschillende tijdperken: van schilderijen en manuscripten tot textiel, mode, design, fotografie en installaties. Ze laat zien hoe vrouwen overal ter wereld – ondanks dat hun namen vaak ontbreken in de officiële kunstgeschiedenis – een belangrijke rol speelden in die kunstgeschiedenis. Onderdeel van de tentoongestelde voorwerpen is ook een groot ‘mode-bewust’ schaakspel van stof (afbeelding) dat centraal in één van de tentoonstellingszalen staat.

    De tentoonstelling kent 2 schaakitems:

    Ten eerste is er aandacht – met name middels een filmpje – voor de schilderes Sofonisba Anquissola. ( zie ook de eerdere tentoonstelling in het Rijksmuseum Twente in Enschede )

    En er is een schaakspel van de Marokaans / Franse kunstenares Sophia Kacimi uit 1991 met de titel ‘Zoubida: Play on Craft”

    De naam Zoubida is een traditionele Arabische meisjesnaam en is historisch gezien bekend als de naam van de vrouw van Haroen ar-Rashid (de bekende kalief uit de sprookjes van Duizend-en-een-nacht). De naam is vooral populair in Noord-Afrikaanse en Franse gemeenschappen. De naam ‘Zoubida’ betekent vertaald naar het Nederlands ‘de beste’, het beste’, ‘elite’ of ‘crème de la crème’. Het verwijst ook vaak naar ultieme schoonheid of deugdzaamheid.

    Met de schaakbordinstallatie, gemaakt door ambachtslieden uit Fez en Rabat en gemaakt van jacquard meubelstoffen geïnspireerd op de Tarz el Fassi-borduurkunst uit Fez,
    Hiermee wil Sophia Kacimi (aldus de begeleidende tekst):
    “dit schaakspel verheffen tot een metafoor voor culturele dialoog en strategie. Elk onderdeel wordt gedragen door het collectieve werk van de ambachtslieden uit Fez en Rabat. Het werk functioneert aldus daarmee als kunstobjecten en als levend archief van bedreigde traditionele ambachten en herwaardeert het Marokkaanse erfgoed binnen een internationale context.
    Geworteld in een tijdloos spel dat bekend is in verschillende culturen nodigt Sophia Kacimi ons uit om te spelen in haar kleurrijke wereld: Zoubida    .”

    Vergelijkbare schaakspellen van Sophia Kacimi hebben al in andere grote musea gestaan, bijvoorbeeld in het Victoria & Albert Museum in Londen. Zie bijvoorbeeld bijgaande link : A CHESS BY ZOUBIDA

    Wel een raadseltje: bij de opening van de tentoonstelling stond er nog een compleet schaakspel. Ik bezocht de tentoonstelling begin juni en toen bleek de helft van het schaakspel verdwenen te zijn. Waarom de helft van het schaakspel inmiddels verdwenen is, is mij echter een raadsel.

    Wereldmuseum Rotterdam, adres Willemskade 25 Rotterdam.
    Dinsdag t/m vrijdag 10.00 tot 17.00 uur, zaterdag en zondag 11.00 tot 17.00 uur. Tijdens de schoolvakanties en op feestdagen is het museum ook op maandag geopend

    En na afloop zou je aan de Willemskade – vrijwel voor de deur van het museum – ook nog een potje schaak met uitzicht op de Maas kunnen spelen:

  • Schaaktentoonstelling ‘Schach durch Welten und Zeiten’ in Nordhausen

    Schaaktentoonstelling ‘Schach durch Welten und Zeiten’ in Nordhausen

    Van 14 maart t/m 7 juni 2026 is in Museum Tabakspeicher in het Duitse Nordhausen de schaaktentoonstelling ‘Schach durch Welten und Zeiten’ te zien. De tentoonstelling bevat met name een groot aantal bruiklenen uit verschillende historische perioden’ uit  het (nog altijd gesloten) Schaakmuseum Ströbeck en uit het schaakmuseum Löberitz.  

    Te zien zijn diverse schaakspelen uit verschillende landen en perioden. Daaronder met name een groot aantal bruiklenen uit verschillende historische perioden’ uit  het (nog altijd gesloten) Schaakmuseum Ströbeck en uit het schaakmuseum Löberitz.  

    Daarnaast bevat de tentoonstelling veel teksten op grote kartonnen borden. Dit begint met het ontstaan van het schaakspel met daarbij de beroemde legende van de graankorrels als beloning voor de uitvinder van het schaakspel, dan over de verspreiding van het schaakspel 1500 jaar geleden in Noord Indië en richt zich in het algemeen ‘diepgaand’ op de geschiedenis van het schaakspel. Ook behandeld worden beroemde citaten over het schaakspel. zoals deze: “het schaakspel is als een zee waarin een mug kan baden en een olifant kan verdrinken.“ Of ‘Schaken overtreft alle andere spellen in dezelfde mate als Chimborazo (berg in Zuid-Amerika) een mestvaalt overtreft.’ Deze laatste uitspraak wordt in de tentoonstelling toegeschreven aan de Duitse filosoof Arthur Schoppenhauer. Verder komen in deze tentoonstelling nog de spelregels en de vraag of het schaakspel sport, spel of kunst is, uitgebreid aan bod.

    Centraal in de ruimte staat ook een schaakspel ingericht als de partij tussen Wolfgang Uhlmann en Wolfgang Unzicker, gespeeld op Schaak-olympiade Leipzig 1960, op het eerste bord in de ontmoeting Deutsche Democratrische Republik – Bundesrepublik Deutschland. De partij eindigde na 17 zetten in remise. En toen ik de tentoonstelling verliet stond de slotstelling van deze partij op het bord:

    Het museum de Tabakspeicher (de tabaksschuur) werd in 1995 geopend in een oude tabaksschuur in Nordhausen. Het gebouw werd in 1712 gebouwd en diende in de 19e en begin 20e eeuw als opslagplaats voor ruwe tabak. Naast de tijdelijke tentoonstelling over de geschiedenis van het schaakspel, toont het museum op een oppervlakte van meer dan 1000 m2 de lokale geschiedenis van handwerk, handel, industrie alsmede de lokale archeologie.

    Gedurende de periode van 14 maart t/m 7 juni zullen ook diverse schaaktoernooien, waaronder snelschaken, simultaanschaak, het Roland Kindertoernooi en meisjes-toernooien door de Schaakclub Nordhausen in en  rond het museum Tabakspeicher georganiseerd worden.  Bij de opening van de tentoonstelling werd reeds aangegeven, dat het niet onmogelijk is dat de tentoonstelling na 7 juni nog verlengd zal worden.

    Adres: Bäckerstraße 20 Nordhausen    Geopend: dinsdag t/m zondag 10.00 – 17.00

  • Sara Rothé, poppenhuis – Frans Hals museum – Haarlem

    Sara Rothé, poppenhuis – Frans Hals museum – Haarlem

    door Eric Fraikin

    Poppenhuizen zijn altijd interessant om nader te bekijken. Zo kennen we het poppenhuis van Lita de Ranitz in het Haags Historisch museum met daarin een alleraardigst schaaktafeltje.

    Op bezoek in het Frans Hals museum kwam ik een van de twee poppenhuizen tegen zoals ingericht door Sara Rothé (het andere poppenhuis staat in het Kunstmuseum in Den Haag). In de voorraadkamer, rechtsboven in het poppenhuis, hangt à la de ‘Victory Boogie Woogie’ van Rietveld een schaakbord aan de muur.

    Ik heb nog gespeurd naar een doos met schaakstukken maar die niet kunnen ontdekken.

    Het eerder genoemde poppenhuis van Sara Rothé in het Kunstmuseum in Den Haag heeft een schaakbord met stukken als poppenhuisvoorwerp. Zie voor een foto het artikel ‘tentoonstelling Erwin Olaf verlengd‘.

    Uit de beschrijving bij het poppenhuis

    Sara-Ploos van Amstel-Rothé (Amsterdam 1699 – Halfweg 1751) was een rijke dame voor wie dit poppenhuis een dure hobby was. Het poppenhuis werd niet gezien als speelgoed, maar werd gezien als een miniatuur museum. Het geeft een inkijkje in het huis van een zeer rijke familie in de achttiende eeuw. Sara Rothé was getrouwd met de steenrijke koopman Jacob Ploos van Amstel (1695 – 1760) en woonde aan de Keizersgracht in Amsterdam. In de zomer verbleven zij in de buitenplaats ‘Klein-Berkenrode’, vlakbij Haarlem aan Het Spaarne.

    In 1743 kocht Sara Rothé drie poppenhuizen op een veiling. Deze waren zo’n 50 jaar eerder gemaakt door een andere rijke dame, Cornelia van der Gon (Haarlem 1644 – Amsterdam 1701). Ze werden omgebouwd tot twee nieuwe huizen waarvan er een in het Frans Hals museum staat en het andere huis staat in het Kunstmuseum in Den Haag.

    De kamers werden nauwkeurig ingericht, waarbij alles zo echt mogelijk nagemaakt werd op schaal 1:10. De inboedel kent bijna 1000 voorwerpjes! Sara Rothé hield nauwkeurig bij wie welke voorwerpen maakten. De meubels, de schilderijen en het zilver werden door vaklui gemaakt die normaliter in het ‘groot’ werken. Sara richtte niet alleen het poppenhuis in, maar maakte zelf waarschijnlijk het naai- en borduurwerk.

    Als er geen visite was om het poppenhuis te bewonderen, konden de deurtjes van het kabinet gesloten worden.

  • Zetten van de gecomponeerde schaakpartij door Yudasin voor de schaakpiano van Guido van der Werve

    Zetten van de gecomponeerde schaakpartij door Yudasin voor de schaakpiano van Guido van der Werve

    Eerdere artikelen
    In twee eerdere artikelen op onze site is aandacht besteed aan kunstenaar Guido van der Werve. In zijn film Nummer Twaalf speelt het schaakspel een belangrijke rol. In de door Guido gecomponeerde muziek zitten schaakzetten verweven die op de schaakpiano worden uitgevoerd. Zo draagt elke gespeelde schaakzet bij aan de compositie.
    Ik werd getriggerd door het zinnetje van Rob Spaans dat hij tot op heden de zetten van de betreffende partij nog niet had kunnen achterhalen. Die constatering was weliswaar al weer een lange tijd geleden, maar omdat ik op de site daar verder niets meer over kon vinden en ook een korte zoektocht in De Schaakkoeriers niet tot een resultaat leidde besloot ik op internet verder te zoeken.


    YouTube
    Op YouTube kwam ik een video tegen waarin Guido van der Werve wordt geïnterviewd voorafgaande aan een integrale performance waar de door hem gecomponeerde muziek wordt uitgevoerd en hij zelf de witte stukken beroerd in de door Yudasin gecomponeerde partij als onderdeel van de muziek compositie uitgevoerd op de schaakpiano.

    Zetten transcript op basis van video
    Dit was een mooie gelegenheid om de zetten van de partij te achterhalen. In de ‘video still’ die als foto is opgenomen bij dit artikel zie je de negende zet van zwart bovenaan de linker pagina van de op dat moment geopende partituur staan. Tot ongeveer zet veertig is alles goed te volgen. Daarna treden er wat haperingen op in het spel. Van de schakers wordt verwacht dat zij noten kunnen lezen zodat zij op het juiste moment het stuk op het bestemmingsveld kunnen laten neerdalen om de muzieknoot te laten klinken. Dat kunnen ze; maar toch ontstaat er onnauwkeurigheid.

    Overzicht uitgevoerde foutieve zetten
    Hier een overzicht van de momenten waar het niet meer zo gladjes verloopt. Misschien heeft het met de losbladige partituur te maken (een verwijzing naar het iconische ‘de losbladige’!?) die op het juiste moment moet worden afgenomen om naar links te verplaatsen.

    • zet 41 van wit; wit speelt h4+ om die zet vervolgens terug te nemen gevolgd door de zet Ph1 [45.51]
    • na 41. Ph1 is het oog van de tegenstander zo lijkt het, ook van de partituur gedwaald; er wordt f5 gespeeld – de zwarte loper op f2 staat ‘en prise’. In de partij hieronder heb ik die zet vervangen door Lc5
    • wit houdt zich keurig aan wat aan het papier is toevertrouwd en speelt het moedige Kg3 en trotseert zomaar een ‘schaak’ van de loper op f2 [45.58]
    • zwart ziet dat de loper door de koning en het paard wordt ‘aangevallen’ en trekt het ongedekte stuk terug naar c5 (het veld dat ik ook gebruik om de partij te herstellen) [46.03]
    • in de herstelde partij laat ik de witte koning na 42. … h4+ naar f3 stappen
    • na h4 in de video; de zet zonder schaak, maakt de witte koning een sprongetje op f3 om daar keurig op terug te belanden – een mooi ’tempo’ zetje die ik in een partij ook wel een keer zou willen kunnen spelen. Het voordeel van dit zetje is wel dat alles (bijna) weer in het gareel loopt. Guido heeft dit keurig gezien. [46.17]
    • in de video wordt rond zet 50. … Ke6 gespeeld met een loper op d7 – in de herstelde partij heb ik de loper eerder op c6 (zet 44.) geplaatst [47.11]
    • Na 63. Kg2 speelt wit, zonder de zet van zwart af te wachten, Ph3 [49.03]
    • de spelers bestuderen de partituur – na de onverwachte paardzet van wit denkt zwart ‘maar wacht eens ik heb ook nog wat in petto’. Vertwijfeld, dat wel, wordt de zwarte koning op het veld geplaatst waarop de loper staat (f4) en de loper wordt diagonaal een veld naar achteren geschoven (e5) (Guido wijst met zijn vinger naar de bladzijde rechtsboven – daar zijn we) – OK; geen probleem – we spelen verder – wel wordt de zwarte koning nog even uit het schaak gehaald door de zet Ke3. Het netto resultaat is de zet Le5. [49.13]
    • ook zwart wil graag een tempozetje spelen en wipt op en neer met de loper op b3; wat wit kan kan zwart ook [49.29]
    • nadat de loper de pion op h6 heeft geslagen; wit loper b3 heeft gespeeld gevolgd door loper f8 van zwart wordt met de vinger veld h6 ingedrukt – de partituur voor alles! [51.03]
    • dan volgt kort daarop het onverwachte Lc6xf3 – zwart mept een eigen pion van het bord – bijzonder – er wordt stoïcijns doorgespeeld [51.16]
    • wit laat zich niet onbetuigd en laat op dit gesnaai het niet alledaagse Ld1-d7 volgen [51.21]
    • zwart speelt nog zijn loper naar e4 – ondertussen klinkt de A-klank, grondtoon door de violist in het orkest, de spelers beseffen dat het spel is afgelopen – in trance verzonken zo lijkt het, komen ze weer bij zinnen [51.24] – beide met de handpalmen naar boven – nog zen – op zoek naar de patstelling – beide beseffen dat er iets mis is gegaan maar kunnen nog wel een glimlach op het gezicht toveren
    • ik heb de partij hersteld zoals ik mij zou kunnen voorstellen dat het gespeeld had kunnen worden – leidend tot een patstelling. Ongetwijfeld is dit niet precies de partij die Yudasin heeft gecomponeerd. totdat de zetten boven tafel komen moet u het met deze ‘replica’ doen.

    De partij zoals ik hem heb hersteld

    Kort na publicatie van dit artikel kreeg ik een e-mail van onze voorzitter en redacteur, Henk Alberts. Hij heeft in 2022 tijdens een filmverslag van de uitvoering van de compositie van Guido van der Werve de partijzetten genoteerd zoals ze tijdens de partij in de film waren opgenomen en gepresenteerd werden aan de kijkers (rechts onderin het filmbeeld).

    Op basis daarvan heb ik de laatste 15 zetten gereconstrueerd. Het patbeeld is natuurlijk fraaier dan in de versie hierboven. Het is wel zo dat zwart onderweg een paar kansen op groot voordeel heeft laten liggen.

  • Tentoonstelling ’Erwin Olaf Freedom’ in het Stedelijk museum Amsterdam

    Tentoonstelling ’Erwin Olaf Freedom’ in het Stedelijk museum Amsterdam

    Tentoonstelling is verlengd tot 6 april 2026

    door Henk Alberts

    Erwin Olaf, eigenlijk Erwin Olaf Springveld, (Hilversum, 2 juli 1959 – Groningen, 20 september 2023) is hot, zeker ook na zijn dood en daarom nu al weer de 3e grote tentoonstelling binnen 8 jaar. In Schaakkoerier 160 leest u over de dubbeltentoonstelling die van 16 februari 2018 t/m 12 mei 2019 t.g.v. zijn 60e verjaardag in het Gemeente-museum Den Haag en het naastgelegen Fotomuseum plaatsvond. En in Schaakkoerier 189 leest u over een kleine tentoonstelling ‘ter ere en herinnering’ die van 24 oktober 2023 t/m 10 maart 2024 in het Groninger Museum plaatsvond. En nu is er de tentoonstelling ’Erwin Olaf Freedom’ van 11 oktober 2025 t/m 1 maart 2026 in het Stedelijk museum in Amsterdam.

    Wat valt er nog aan nieuws over Erwin Olaf te zeggen? Hij had tentoonstellingen in binnen- en buitenland, deed prestigieuze opdrachten als een portretreeks voor het Nederlands koningshuis. Een ‘kerncollectie’ van zijn werk, bijna 500 afdrukken, portfolio’s, video’s, magazines, boeken en posters is sinds mei 2018 – als zijnde nationaal erfgoed – in de collectie van het Rijksmuseum opgenomen.

    Voor ons is belangrijk om te vermelden (herhalen) dat zijn internationale doorbraak zijn fotoserie Chessmen was, welke in 1987 voor het eerst in het in het Groninger museum te zien was. Het betreft een serie van vervreemdende zwart/wit foto’s waarin Erwin Olaf de 32 schaakstukken op zijn manier weergeeft middels fier poserende naaktmodellen met bizarre attributen. 6 van de 32 schaakstukken zijn nu in Amsterdam te zien.

    Opvallend was ook dat er een rij stond voor het kunnen bezoeken van de tentoon-stelling. Mogelijk komt dat ook omdat de focus – meer dan in eerdere tentoonstellingen – ligt op zijn beginperiode als fotograaf voor blootbladen als de Nieuwe Revue en zijn homo-erotische foto’s in zijn rol als voorvechter voor homo-emancipatie. Ik kan hier in een keurig blad als de Schaakkoerier geen foto’s van laten zien.

    Uiteraard bekeek ik ook de vaste collectie van het Stedelijk Museum. De ‘Minimum Chess Set’, zoals in 2017 door Rob Spaans in zijn boek beschreven is inmiddels niet meer te zien. Daarvoor in de plaats is er nu het schilderij ‘De Schaakspelers’ uit 1973 van de hand van Quintus Jan Telting. Olieverf op doek, verworven met de steun van de Vriendenloterij in 2020. Het werk hangt naast een ander werk van Quintus Jan Telting (Opus #1481 uit 1985) in een zaal met als thema Kunstenaars tussen culturen: ‘Veel kunstenaars hebben tijdelijk of langdurig op verschillende plekken in de wereld gewoond. Zij voelen zich verbonden met een mix aan culturen en dit is terug te zien in hun werk.’

    Quintus Jan Telting werd in 1931 in Curaçao geboren als zoon van de kunstschilder Govert Jan Telting. Quintus Jan verliet Suriname op 16-jarige leeftijd als verstekeling. Van 1947 tot 1956 reisde hij als zeeman de wereld rond met als tussenstop een reis van anderhalf jaar door India. Vanaf 1956 studeerde hij 3 jaar aan het Muzieklyceum in Amsterdam. Daarna emigreerde hij naar de Verenigde Staten. Hij vestigde zich in New York, waar hij ’s nachts werkte en overdag schilderde. In 1970 keerde Quintus Jan Telting terug naar Amsterdam waar hij woonde en werkte tot aan zijn dood in 2003.

  • Schaaktentoonstelling in museum Belvédère in Heerenveen

    Schaaktentoonstelling in museum Belvédère in Heerenveen

    door Henk Alberts

    Van half december 2025 t/m 8 februari 2026 heeft Museum Belvédère een kleine tentoonstelling met zes bijzondere schaakspellen uit de eigen collectie. Daaronder het hiernaast afgebeelde schaakspel van Vilmos Huszár. Deze Hongaars-Nederlandse kunstenaar was een van de oprichters van de Stijl. De tentoonstelling wordt aangevuld met het van het Max Euwe Centrum geleende schaakbord, waarop Euwe in 1935 wereldkampioen werd.

    Bij de tentoonstelling verschijnt een speciale schaakeditie van MB, het tijdschrift van het museum. Dit tijdschrift gaat over de relatie tussen kunst en denksport door de eeuwen heen. Daarnaast is er op zaterdag 20 december het eerste Belvédère Schaaktoernooi, waaraan 13 beeldende kunstenaars en één schrijver deelnemen. In de westvleugel van het museum strijden zij dan – tussen kunst en bezoekers – om de eerste, en wellicht enige, MB-Schaakbokaal.

    Museum Belvédère
    Oranje Nassaulaan 12
    Heerenveen-Oranjewoud

    Openingstijden: dinsdag t/m zondag 10.00 – 17.00 uur

  • Tentoonstelling ‘De geboorte van de stad – Op zoek naar middeleeuws Amsterdam’ in Gemeente Amsterdam Stadsarchief

    Tentoonstelling ‘De geboorte van de stad – Op zoek naar middeleeuws Amsterdam’ in Gemeente Amsterdam Stadsarchief

    door Henk Alberts

    Dit jaar viert Amsterdam haar 750-jarig bestaan. Het leidt tot veel extra activiteiten in de stad, waaronder van 7 maart t/m 6 juli de tentoonstelling ‘De geboorte van de stad. Op zoek naar middeleeuws Amsterdam’ in het Stadsarchief Amsterdam.
    Deze tentoonstelling vertelt aan de hand van archeologische vondsten de oudste geschiedenis van de stad, nog zelfs voor de officiële geboortedatum van de stad, het door graaf Floris V uitgevaardigde tolprivilege van 27 oktober 1275.

    In die tentoonstelling stond ook bijgaande schaakstuk, een Paard, gedateerd 1375-1425. “Dit schaakstuk, het paard, is gevonden tussen het afval van wachters van de Sint-Olofpoort, dat daar in de stadsgracht was gegooid, Been, 4 cm hoog.” Bij de tentoonstelling is ook een gelijknamig boek verschenen, waarin het schaakstuk ook is opgenomen.

    Oplettende lezers zullen gezien hebben dat de tentoonstelling (6 juli) inmiddels allang is afgelopen. Maar toch is een groot deel van de tentoonstelling – waaronder het schaakpaard – in de tentoonstellingszaal van het museum blijven staan (tot in ieder geval het einde van dit jaar?!)

    Gemeente Amsterdam Stadsarchief Adres: Vijzelstraat 32, Amsterdam
    Dinsdag t/m vrijdag van 10.00-17.00 uur, zaterdag en zondag van 12.00-17.00 uur.

  • Tentoonstelling ‘Johannes Esser – Bevlogen idealist’ in het Mondriaanmuseum in Amersfoort

    Tentoonstelling ‘Johannes Esser – Bevlogen idealist’ in het Mondriaanmuseum in Amersfoort

    door Henk Alberts

    Onder bovenstaande titel vindt er van 18 oktober 2025 t/m 22 februari 2026 een tentoonstelling plaats in het Mondriaanmuseum in Amersfoort. Als inleiding bij de tentoonstelling schrijft het museum: “Johannes Esser was een verwoed kunstverzamelaar. Maar wie was deze de man eigenlijk? Neem een kijkje in het leven van deze bijzondere persoonlijkheid, die ook naam maakte als plastisch chirurg, huisarts, ondernemer én Nederlands schaakkampioen.”

    Een aanleiding voor de tentoonstelling is het feit dat het Mondriaanhuis in Amersfoort in 2022 uit de voormalige kunstcollectie van Johannes Esser negen vroege werken van Piet Mondriaan kocht. En een (mede) aanleiding voor de tentoonstelling is ongetwijfeld de in maart 2024 verschenen biografie ‘Ik wil koning zijn: de lotgevallen van het genie Johannes Esser’ geschreven door David de Poel. Deze David de Poel is getrouwd met een kleindochter van Jan Esser en had daarmee voor dit boek ook onbeperkt toegang tot de familie-archieven. In de recensies van het boek lezen we onder andere: “Dit is het verhaal van een man die op onvermoeibare wijze zijn droom najaagt: een zelfstandig grondgebied om alle patiënten die plastische chirurgie nodig hebben, ongeacht hun afkomst, te laten opereren door de allerbeste chirurgen op aarde. Om zijn doel te bereiken is geen moeite hem te veel. Hij reist de halve wereld over om medestanders voor zijn instituut te vinden. Die zijn er. Tegenstand is er ook. Maar Johannes is eraan gewend om te denken als een schaker en weet: de aanval is de beste verdediging.”

    Maar wat waarschijnlijk heel weinig mensen zullen beseffen: dit is niet de eerste tentoonstelling over Esser. Want van 13 december 2005 t/m 28 april 2006 vond er in het Singermuseum in Laren de tentoonstelling “Mondriaan, Breitner, Sluijters e.a. De onstuitbare verzamelaar J.F.S. Esser” plaats. Wel typisch overigens dat de in 1946 overleden Esser in 2005 Jan Esser wordt genoemd, en nu 2025 Johannes Esser. Volgens diverse bronnen is het namelijk Johannes Fredericus Samuel Esser, roepnaam Jan.

    Jan Esser wordt dus door Hans Ree (in het boek Schitterend Schaak) “de vergeten kampioen” genoemd. Immers is Esser maar liefst 2x Nederlands Kampioen geweest. In 1908 won Jan Esser ex aequo met M.F.S. Pape de eerste prijs in de hoofdgroep van de Bondswedstrijden in Haarlem. Dit toernooi werd in die tijd, toen er nog geen officieel kampioenschap bestond, als het onofficiële Nederlands kampioenschap beschouwd. En officieel Nederlands kampioen werd hij in 1913 door Rudolf Loman, de kampioen van 1912 in een match over maximaal zes partijen met 3,5-0,5 te verslaan. Verder speelde Esser vooral veel korte matches. Zo wist hij bijvoorbeeld in 1910 Yanowsky met 2-1 te verslaan. (Dezelfde Yanowsky die in die jaren een match tegen Lasker gelijk wist te spelen.) Maar een wereldtopper was Esser zeker ook niet. In Londen 1899 scoorde hij bijvoorbeeld slechts 4 uit 11, ver achter echte toppers als Marshall, Marco en Mieses. Maar ook als schaakorganisator was Esser zeer actief. Al in 1893 richtte hij in Leiden samen met een paar klasgenoten de schaakclub Morphy op. Van 1898 tot 1915 zat hij in de redactie van het Tijdschrift, orgaan van de Nederlandse Schaakbond. Hij was in 1908/1909 enkele maanden voorzitter van de Nederlandse Schaakbond. En in 1910 richtte hij de Amsterdamse Schaakclub Parkwijk op. Van 1909 tot 1913 verzorgde hij tenslotte ook nog de zaterdagse schaakrubriek van het Algemeen Handelsblad.

    Na zijn studie medicijnen en tandheelkunde maakte Esser in de winter van 1903/1904 als schakend scheeps-arts een reis naar Zuid Amerika en de Verenigde Staten. Bijgaande foto is tijdens deze reis in 1904 in Caracas, Venezuela, genomen. De foto toont Esser als schakende scheepsarts. Deze foto was destijds in Laren en nu ook op de tentoonstelling in Amersfoort te zien.

    Na zijn studie medicijnen en tandheelkunde maakte Esser in de winter van 1903/1904 als schakend scheeps-arts een reis naar Zuid Amerika en de Verenigde Staten. Bijgaande foto is tijdens deze reis in 1904 in Caracas, Venezuela, genomen. De foto toont Esser als schakende scheepsarts. Deze foto was destijds in Laren en nu ook op de tentoonstelling in Amersfoort te zien.



    Esser werd terug in Nederland huisarts in Amsterdamse (1905-1913). Onder zijn patiënten telde hij mensen als Sluijters en Breitner, die hem zo weer introduceerden bij andere kunstenaars. In die periode bracht Esser meer dan 800 kunstwerken bij elkaar. ‘Uit de eerste hand’ kocht hij werken van jonge, nog onbekende ‘ultra-moderne’ kunstenaars als Jan Sluijters, Leo Gestel, Piet Mondriaan en Piet van der Hem. Esser steunde ze en zorgde ook voor naamsbekendheid. Hij wordt beschouwd als de eerste serieuze Mondriaan-verzamelaar.

    Later, na zijn werk bij het front in de eerste Wereldoorlog, had Esser als droom het realiseren van een onafhankelijke chirurgische vrijstaat waar plastische chirurgie voor iedereen beschikbaar zou zijn. Daartoe reisde hij vrijwel onafgebroken heel Europa door en kreeg hij steunbetuigingen van onafzienbare reeks invloedrijke personen, zoals Mussolini, Franco, Salazar, Koningin Wilhelmina en Koning George van Griekenland. Die vrijstaat was ook bijna een feit geworden toen Esser in 1937 een Grieks eiland ter beschikking werd gesteld. Door eigen toedoen werd de droom echter geen werkelijkheid daar Esser totale onafhankelijkheid eiste en niet toestond dat er twee Grieks politieagenten op het eiland werden gestationeerd voor de openbare orde.

    Verder info: Mondriaanhuis, Kortegracht 11 Amersfoort
    Open: dinsdag t/m zondag van 10 tot 17 uur en in schoolvakanties ook op de maandag

    Voor een portret van Esser – met de nodige aandacht voor zijn schaakcarriere ondermeer middels intervieuws met Hans Ree – zie de uitzending ‘Ik wil Koning zijn‘ uit december 2005 in de Schatkamer van Beeld en Geluid

    Voor een aanvullend audiofragment uit met het oog op morgen luister naar.

Mis de nieuwsberichten van de Motiefgroep Schaken niet!

De Motiefgroep Schaken spamt niet!
Lees ons privacybeleid voor meer info.