In het Haags Historisch Museum is van 18 november 2023 t/m 1 september 2024 de tentoonstelling ‘Klein, kleiner, groots. De poppenhuizen van jonkvrouw Lita de Ranitz’ te zien.
Het poppenhuis van jonkvrouw Lita de Ranitz stamt uit 1910 en is normaal op zolder te zien. Het staat dan ook reeds vermeld in het welbekende boek ‘ Reisgids voor Schaakliefhebbers’ van de hand van Rob Spaans. Maar nu staat het poppenhuis een etage lager en is er een tentoonstelling aan gewijd met onder andere een interactieve ‘box’ waarin je een reis door tijd, ruimte en perspectief kunt beleven. Je reist hier door de wereld van jonkvrouw Lita de Ranitz en haar dienstmeid, van het Den Haag van toen tot de huidige stad.
Ook is er nu een ansichtkaart van het schaaktafeltje dat in het poppenhuis staat (en dat in werkelijkheid maar 7 bij 4 centimeter meet) uitgegeven.
De tentoonstelling duurt nog t/m 1 september. Haags Historisch Museum, Korte Vijverberg 7, Den Haag Dinsdag t/m vrijdag 10.00 – 17.00 uur Zaterdag en zondag 11.00 – 17.00 uur
Op dit moment is er het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden is vanaf 13 oktober 2023 tot en met 17 maart 2024 een grote overzichtstentoonstelling over ‘Het jaar 1000’. Feitelijk gaat de tentoonstelling echter over de periode 900-1100. Dit lijkt in de geschiedenisboekjes vaak een periode waarin weinig gebeurde, maar voor wat nu Nederland is, is dit juist een tijd van ingrijpende veranderingen in landschap, bevolking, bebouwing, taal en cultuur. In de periode 900-1100 ontstaat een ‘Nederland’ dat ook nu nog herkenbaar is, met dijken, met burchten, dorpen en steden en met kerktorens aan de horizon. Nederland wordt ontgonnen en dat betekent ook het uitsterven van wilde dieren als elanden, beren, zwijnen en een aantal andere wilde dieren. Nederland wordt geregeerd door bisschoppen en behoort tot het ‘Heilige Roomse Rijk’. Er is een keizerlijke residentie in Nijmegen en er zijn kathedralen in Utrecht en Maastricht. Het zijn ook de eeuwen waarin op grote schaal oosterse en westerse kennis worden uitgewisseld: muziekschrift, het cijfer 0 en het schaakspel zijn nieuwkomers in Nederland. Aan het einde van het millennium werd het einde van de wereld verwacht. De mensen zagen voortekens in zonsverduisteringen, overstromingen en komeetverschijningen. Maar uiteindelijk gebeurde er… niks. ‘Het jaar 1000’ vertelt de verhalen van deze middeleeuwers, over hun dagelijks leven en hun verwachtingen van de millenniumwisseling.
Te zien zijn vrijwel alle belangrijke Nederlandse archeologische vondsten uit de periode 900- 1100, waaronder talrijke bruiklenen uit binnen- en buitenland. Blikvangers zijn onder meer de Viking-drinkhoorn uit de Onze Lieve Vrouwe-basiliek in Maastricht en het beroemde Evangeliarium van Egmond, naast zwaarden, scheepshout, gouden sieraden (waaronder de recente schatvondst van Hoogwoud), muntschatten, het borstkruis van Sint Servaas, de oudste schaakstukken van Nederland en een houten ladder uit een waterput.
Bovenstaande is een foto van de verzameling schaakstukken die er in de tentoonstelling te zien zijn. Begeleidende tekst bij deze vitrine: “De oudste schaakstukken van Nederland zijn opgegraven in het oude Huys in Helmond. De schematische vormen zijn Arabische en de inscriptie in runen onder op de koning laat zien dat de stukken wereldburgers zijn. In de 12de eeuw komen stukken zoals de ‘Lewis chess pieces’ uit Scandinavië naar onze streken. Het schaakspel zelf komt uit India en verspreidt zich via de Arabische wereld en al-Andalus.” En de detailomschrijvingen van de diverse objecten die we te zien krijgen, is daarbij als volgt :
Schaakstukken: koning met runeninscriptie op onderkant, pionnen en bisschop/ olifant walrus- en narwalivoor, Oude Huys Helmond, 1050-1150 (Kasteel Helmond, privécollectie)
Schaakstuk: koning Walrusivoor, Leeuwarden, 1100-1200, (Fries Museum)
Bijna alle oude schaakstukken uit Nederland bijeen.. Wat nog ontbreekt (een vergelijkbaar stuk als 6.) is: Schaakstuk: (koning of dame) Been, Valkenburg-kasteel 1100-1200 (Limburgs Museum, Venlo)
De tentoonstelling wekt de vraag op, wat nu dan echt het oudste schaakstuk(ken) van Nederland is (zijn)? Een heel eerlijk antwoord vanuit de Motiefgroep: daarop is op dit moment geen eenduidig antwoord te geven. De reden van dat ontbrekende antwoord is de wijde ouderdomsaanduiding van de verschillende schaakstukken. Daarnaast is de ouderdomsaanduiding van sommige schaakstukken (bijvoorbeeld die van de Friese schaakkoning) nogal eens aan wijzigingen onderhevig.
Nog een puntje van kritiek op de tentoonstelling: op de website van het Rijksmuseum van Oudheden (en in het boek bij de tentoonstelling) wordt aan één van de schaakstukken als zijnde een topstuk uit de tentoonstelling extra aandacht besteed. (afbeelding hieronder links). Dit met als omschrijving: “Schaakstuk De oudste schaakstukken van Nederland zijn opgegraven in het Oude Huys in Helmond. De schematische vormen zijn Arabisch, de puntcirkelversiering is typerend voor deze periode. Dit stuk is een loper of paard. Collectie en foto: Museum Kasteel Helmond (inventarisnummer: 87-106) Details Afmetingen: hoogte 1,5 centimeter Materiaal: narwaltand (ivoor) Periode: 1100-1150”.
Een beetje vreemde fout: Als je dit schaakstuk vergelijkt met bijvoorbeeld een aantal schaakstukken uit Nürnberg (afbeelding rechts) waar 2 lopers en 2 paarden zijn afgebeeld, dan is het schaakstuk uit Helmond toch duidelijk een loper en geen paard.
Bij de tentoonstelling is het boek ‘Het Jaar 1000’ (€24,95) van de hand van conservator Annemarieke Willemsen verschenen. Ook is er een vierdelige podcast-serie, een RMO Magazine, zijn er lezingen, rondleidingen en er is een middeleeuws schaaktoernooi op zondag 18 februari 2024 (details nog onbekend).
In het Eschermuseum in den Haag is permanent de Metamorfose van Escher te zien. Een voorstelling waarvan een origineel ooit in een postkantoor in Den Haag hing en welk origineel al weer sinds 2008 in een vertrekhal op Schiphol te zien is.
Maar voor wie daar in geïnteresseerd is zijn momenteel in het museum het huis van het boek in Den Haag t/m 7 januari in de tijdelijke tentoonstelling ‘de onbekende Escher’ ook houtblokken waarmee de Metamorfose gemaakt is te zien. Het museum van het boek verwierf in vanaf het midden van de jaren ‘50 van de vorige eeuw uit verschillende bronnen belangrijke archivalia van Maurits Escher uit het archief van diens uitgever, de bibliofiele Stichting De Roos. Dit dossier kon worden aangevuld met verdere correspondentie, tekeningen en schetsen uit het archief van de vormgever van het boek, Aldert Witte en uit de bibliotheek van de verzamelaar Eugène Strens. Daardoor heeft het huis van het boek het nodige werk van Escher.
Van 1 oktober 2023 t/m 7 januari 2024 toont Huis van het boek een onbekende kant van de wereldberoemde kunstenaar M.C. Escher. In het Escher-jaar 2023 laat het museum een overzicht zien van werk dat Escher in opdracht maakte. Een deel van dit werk, waaronder originele tekeningen, was nog niet eerder voor het grote publiek te zien. Het omvat boekillustraties, nieuwjaarskaarten, uitnodigingen, programma-boekjes, ex librissen, postzegels en bankbiljetten, afkomstig uit de collectie van het museum, particulieren en publieke instellingen.
Daarbij dus ook de houtblokken waarmee de Metamorfose gemaakt is, zijnde een onderdeel van ‘Regelmatige Vlakverdeling,’ de uitgave die Escher in 1958 voor Stichting De Roos maakte. Hiervan bezit het museum naast tekeningen en correspondentie, de complete set van zes door Escher gesneden houtblokken. Deze staan met het boek centraal in de tentoonstelling.
De bekende fotograaf Erwin Olaf overleed afgelopen 20 september op 64-jarige leeftijd.
Erwin Olaf is onlosmakelijk verbonden met het Groninger Museum. Zijn fotoserie Chessmen, die in 1987 en 1988 in het museum te zien was, betekende voor Erwin Olaf zijn internationale doorbraak. In 2016 maakte hij voor het Groninger Museum een serie foto’s van het Nationale Ballet geïnspireerd op de beelden van Auguste Rodin. In 2003 opende zijn succesvolle tentoonstelling Silver, een overzicht van 25 jaar werk.
Om Erwin Olaf te eren en te herinneren is in het Groninger Museum vanaf 24 oktober t/m 10 maart 2024 een ruimte ingericht met een selectie van 11 foto’s uit de grote verzameling foto’s van Erwin Olaf die het Groninger Museum bezit. De 11 foto’s zijn foto’s uit de series Blacks (1990), After Rodin (2016) alsmede 3 foto’s uit de serie Chessmen (1987-1988), Zie foto hieronder.
Bij de viering van het 150-jarig jubileum van de KNSB op 31 mei werd ook de nieuwe – hertekende – versie van het stripboek ‘Tom Poes en het betoverde schaakspel’ gepresenteerd. Dit gebeurde door Ton Mackaaij van uitgeverij Cliché. Daarbij overhandigde hij het eerste exemplaar van deze nieuwe uitgave aan Hans Bouwmeester.
Tom Poes en het betoverde schaakspel is geen nieuw verhaal. Voor de verzamelaars zijn er de volgende oudere versies bekend:
Tom Poes het betoverde schaakspel Oberon
Tom Poes en het betoverde schaakbord witte kaft Illegale uitgave
Tom Poes en het betoverde schaakbord, oranje kaft, Illegale uitgave
Tom Poes – Tom Poes en de Zwarte Vleer, gele kaft, Illegale uitgave
Tom Poes – Tom Poes en de Zwarte Vleer, Pruikenmaker CCF
Tom Poes – Tom Poes en het betoverde schaakspel (uit Kleine Zondagsvriend),Illegale uitgave.
Alsmede in 1980 een publicatie in de Donald Duck.
Maar het bijzondere van deze nieuwe versie is dat het stripboek uitgebreid werd met een achttal extra pagina’s waarop met tekeningen de regels van het schaakspel, alsmede een klein beetje geschiedenis worden uitgelegd. Daarmee is het boek niet alleen een verzamel-item, maar daarmee een uitstekende manier om (klein) kinderen op een speelse manier met het schaakspel kennis te laten maken.
Tim Artz heeft de extra pagina’s geïllustreerd met een aantal nieuwe tekeningen, waarvan hiernaast een voorbeeld. De tekeningen hiernaast was een van de afbeeldingen die in het Spoorwegmuseum (en daarna) apart te koop zijn. De tekening draagt de tekst: “Ter gelegenheid van de presentatie Tom Poes en het betoverde schaakspel 31 mei 2023 – Het Spoorwegmuseum, Utrecht”, alsmede de handtekening van de tekenaar Tim Artz.
En niet alleen de schaakstrip-verzamelaars komen bij deze nieuwe Tom Poes aan hun trekken. Want voor de ansichtkaarten-verzamelaars is er door uitgeverij Cliché nog een serie van 12 schaakansichtkaarten uitgegeven (afbeelding hieronder).
31 mei vierde de KNSB, haar 150-jarig jubileum in het Spoorweg-museum in Utrecht. Dit in aanwezigheid van vele genodigden waaronder ook verschillende leden van de Motiefgroep Schaken. Alle KNSB-leden konden – na vooraanmelding – gratis naar binnen.
Bij de viering van dit 150-jarig jubileum op 31 mei in het Spoorwegmuseum in Utrecht was er een veelheid aan activiteiten. Zo startte het schaakfeest vanaf 10.00 uur met Hersengym, een evenement waarbij – voor de jeugd – schaken gecombineerd werd met straatvoetbal, jeu de boules en tafeltennis. Dit alles onder het thema ‘dat we onze hersenen dienen te trainen en bewegen!’ In een andere zaal speelden simultaangevers als Loek van Wely, Jorden van Foreest. Zhaoqin Peng Machteld van Foreest en Eline Roebers tegen iedereen die wilde aanschuiven. En daarna vanaf 15.00 i.h.k.v. Beat the Masters tegen de spelers die zich via de voorronden overal in het land voor deze finale geplaatst hadden. Tussen de treinen van het spoorwegmuseum werd er het Schoolschaak-kampioenschap voor het Basisonderwijs en – een etage hoger – het kampioenschap voor het Voortgezet Onderwijs. En er was een schaakbraderie met verschillende kramen, waaronder de presentatie van de jeugdboekenreeks Simon de Schaker, een signeersessie van de tekenaar van de speciale uitgaven ‘Tom Poes en het betoverde schaakspel’ en de presentatie van het jubileumboek.
Voor KNSB-leden en andere genodigden werd er een gevarieerd programma geleverd. Dit met presentaties van onder andere Erik Scherder, Bettine Vriesekoop, de Wethouder van Utrecht, de voorzitter van NOC/NSF, straatvoetballer Soufiane Touzani, Jesús Medina Molina (van de schaaktafels) en nog veel meer. Dit alles onder leiding van host Tex de Wit. In dit programma werd ook de jubileumpostzegels gepresenteerd en werd het eerste exemplaar van de speciale uitgave van de strip ‘Tom Poes en het betoverde schaakspel’ aan Hans Bouwmeester uitgereikt. Tenslotte kreeg Erik Scherder het eerste exemplaar van jubileumboek ‘Schaakland vol verhalen’ en de bijeenkomst werd afgesloten met een borrel, waarna eenieder tevreden naar huis ging.
Op 1 januari zijn alle musea dicht, maar niet het Schaakstukkenmuseum in Rotterdam. Dit museum gelegen in de Kubuswoningen in Rotterdam, is op 1 januari altijd open, want traditioneel vindt er in het schaakstukkenmuseum op nieuwjaarsdag de prijsuitreiking van de jaarlijkse schaakstukkenontwerpwedstrijd plaats. Een gezellig evenement met gratis fris-drank, hapjes en ook nog eens de live-muziek van De Balcony Players.
De afgelopen jaren was een dergelijke fysieke prijsuitreiking helaas niet mogelijk, door de lockdown die ook het schaakstukkenmuseum trof. Wel werd vorig jaar – op 1 januari 2022 de prijs voor de schaakstukkenontwerpwedstrijd middels een opgenomen filmpje via internet onthuld.
Maar dit jaar was alles weer als vanouds. Vanaf circa 14.00 uur was het schaakstukkenmuseum geopend en pakweg een half uurtje later begon de prijsuitreiking van de Schaakstukkenontwerpwedstrijd door de jarige museumdirecteur Ridder Dijkshoorn.
Op de 4e plaatst eindigde dit jaar het schaakspel ‘Kaarsen’ gemaakt door Daan Matla met 195 (15%) van de 1331 uitgebrachte stemmen. Derde eindigde het schaakspel ‘Letterlijk en figuurlijk’ van Bert Jurling met 243 stemmen (18%). Tweede werd het schaakspel ‘Sluitring’ met 384 stemmen (29%). En de winnaar was het schaakspel “Pinguïns’ van de hand van Ivanka Kovacs.
Het winnende schaakspel krijgt, net als alle eerdere winnaars van het schaakstukkenontwerpwedstrijd een plaatsje in het schaakstukkenmuseum, zodat het daar naast de eerdere winnaars van de schaakstukkenontwerpwedstrijd te bewonderen zal zijn.
En ook in 2023 is er weer een schaakstukkenontwerpwedstrijd. De zelfgemaakte schaakspellen kunnen nog tot 1 maart 2023 bij het schaakstukkenmuseum afgeleverd worden. Op zaterdag 3 maart, tijdens de Rotterdamse Museumnacht, zullen alle inzendingen dan voor het eerst te zien zijn. En vanaf de museumnacht tot eind 2023 kunnen de bezoekers dan op hun favoriete ontwerp stemmen. En schrijf maar alvast in uw agenda: 1 januari 2024 is de prijsuitreiking van de schaakstukkenontwerpwedstrijd 2023.
Zie voor meer informatie de site van het schaakstukkenmuseum op http://www.schaakstukkenmuseum.nl.
Vanaf 14 januari is er in het Hoogovens Museum in Velsen-Noord een kleine schaaktentoonstelling ingericht t.g.v. het feit dat er dit jaar voor de 85e keer in Wijk aan Zee geschaakt wordt.
De mini-tentoonstelling vertelt middels een aantal bijzondere objecten de geschiedenis van het Hoogovens- / Corus- / Tata schaaktoernooi in Wijk aan Zee. Samensteller van de tentoonstelling Evert Hessels heeft zelf jarenlang meegedaan aan het toernooi (bij de amateurs)en haalt op deze manier herinneringen op aan die toernooien.
Het Hoogovensmuseum toont de geschiedenis van het Staalbedrijf in IJmuiden. De ontwikkeling van de IJzer- en Staalindustrie wordt levend gehouden door het presenteren van objecten, historische documenten, foto’s en filmmateriaal. Het museum is gevestigd in de oude buizen-gieterij, welke gelegen is net buiten het bedrijfsterrein van Tata Steel. Adres: Wenckebachstraat 1(2J-03, 1951 JZ Velsen-Noord). De openingstijden zijn op woensdag, zaterdag en zondag van 10:30 uur tot 16:00 uur.
Op 1 januari zijn alle musea dicht, maar niet het Schaakstukken-museum in Rotterdam. Dit museum gelegen in de Kubus-woningen in Rotterdam, is op 1 januari altijd open, want traditioneel vindt er in het schaakstukkenmuseum op nieuwjaarsdag de prijsuitreiking van de jaarlijkse schaakstukken-ontwerpwedstrijd plaats. Een gezellig evenement met gratis frisdrank, hapjes en ook nog eens de live-muziek van de Balcony Players.
Vanaf circa 14.00 uur was het schaakstukkenmuseum geopend en na wat vertraging begon pakweg een uur later de prijsuitreiking van de Schaakstukkenontwerpwedstrijd door de jarige museumdirecteur Ridder Dijkshoorn.
Dit jaar waren er 1385 stemmen uitgebracht op de zes deelnemende schaakspellen. Dit is een record aantal stemmen, veroorzaakt door het feit dat steeds meer mensen – waaronder ook veel buitenlandse toeristen – het schaakstukkenmuseum inmiddels weten te vinden.
De 6e prijs was voor het Klei-schaakspel van Arie Muilman en Bram van Ommeren met 47 stemmen (3%). 5e werd het schaakspel ‘Letterlijk en figuurlijk’ van Bert Jurling.’ Dit schaakspel zag er helaas inmiddels wat kapot uit omdat het gebruikte materialen metaal en hout in de praktijk toch moeilijk nagelvast te lijmen bleken. Dit schaakspel kreeg van de bezoekers 63 stemmen (5%).
Lars en Tim Vermeulen kregen met hun schaakspel ‘Chegg’ met precies 100 stemmen (7%) de 4e prijs. De ietwat merkwaardige naam van dit schaakspel verwijst naar het feit dat dit schaakspel van eieren gemaakt is.
Op de 3e plaats eindigde het schaakspel ‘Loombandjes’ , gemaakt door groep 3 en 4 van de Sint Jozefschool in Rotterdam. Dit schaakspel kreeg 143 stemmen (10%) 2e werd het schaakspel ‘Alu schaak’ van Franciscus Mellink met 183 stemmen (13%). Een uit aluminium gemaakt schaakspel. Wat ik wel merkwaardig vond, was dat ik later zag dat ditzelfde schaakspel ook al in 2016 had meegedaan (en toen onder de naam ‘Aluminium chess’ een 5e prijs won).
Het winnende schaakspel was het schaakspel ‘Chessbook’ van Yvonne Klap, een uit beschreven boekenpagina’s gemaakt (gedraaid) schaakspel. Dit winnende schaakspel sprong er werkelijk bovenuit en kreeg met 849 stemmen maar liefst 61% van alle uitgebrachte stemmen.
Het winnende schaakspel krijgt een plaatsje in het schaak-stukkenmuseum, zodat het daar naast de eerdere winnaars van de schaakstukkenontwerp-wedstrijd te bewonderen zal zijn.
In museum de Fundatie in Zwolle is onder de titel ‘Reproductie verplicht’ een overzichtstentoonstelling over het werk van Rob Scholte te zien.
De naam van de tentoonstelling vestigt de aandacht op het feit dat Scholte in de kunstwereld bekend staat als de koning van het copyright. Afbeeldingen uit kunst, reclame en dagelijks leven zijn uitgangspunt voor zijn schilderijen. Rob Scholte is in het bezit van een gigantisch archief met beeldmateriaal, zijn ‘encyclopedie’. Die beelden schildert hij na. Soms letterlijk, maar meestal verandert hij iets, bijvoorbeeld door iets toe te voegen, te vervormen, of weg te halen, etc. Dit is zijn manier van kritiek leveren en vragen stellen.
In zijn boek Reisgids voor Schaakliefhebbers uit 2017 beschreef Rob Spaans het Rob Scholte museum in Den Helder. Rob Spaans schreef daarbij ook dat Rob Scholte op dat moment in een juridische procedure met de gemeente Den Helder gewikkeld was. Nu anno 2022 weten we dat Rob Scholte die strijd (in 2018) verloren heeft. Het museum werd op last van de gemeente gesloten, de kunstwerken verdwenen in een opslag. In het Rob Scholte museum was destijds de vloerkledenserie ‘Faites vos jeux!’ te zien. Een serie van vijf meter hoge vloerkleden, die een kopie van verschillende spelen, zoals mens erger je niet, halma, domino en schaken afbeelden. Ook deze vloerkleden zijn in museum de Fundatie te zien. (Waarbij ik overigens nog niet zeker weet of het schaakbord ook aanwezig is; laat u dus verrassen.)
Museum de Fundatie in Zwolle gaf Rob Scholte alle ruimte om fors uit te pakken. En dat heeft hij gedaan! ‘Reproductie verplicht’ biedt een omvangrijke museaal overzicht van zijn werk en er hangen dan ook zo’n 200 schilderijen in het museum in Zwolle.
De tentoonstelling is nog te zien tot en met 26 juni 2022.
