Categorie: Museum

  • Schaaktentoonstelling 90 jaar Schaakvereniging Oederan

    Schaaktentoonstelling 90 jaar Schaakvereniging Oederan

    Wat doe je als schaakvereniging als je een jubileum te vieren hebt? Je geeft een jubileumboek uit, je houdt een schaaktoernooi of een simultaan en je organiseert nog een jubileumbijeenkomst al dan niet met een goede maaltijd.
    Of; je organiseert een tentoonstelling in het plaatselijke museum, de bibliotheek, gemeenschapscentrum of andere locatie. SV Krimpen aan de IJssel deed dit in 2002 en Schaakmat uit Naaldwijk in 2003, maar daarna ken ik weinig voorbeelden van dergelijke tentoonstellingen (als ik de KNSB zelf – 2023 in Amersfoort – even niet meereken. Dus: het wordt weer eens tijd. Wie doet het? En natuurlijk kunnen we als Motiefgroep (weer) meehelpen. Dat levert ook nog een extra publiciteit (en wie weet nieuwe leden.)

    In Oederan, ver weg in Duitsland, loopt momenteel wel een dergelijke ten-toonstelling. Namelijk voor het 90-jarige jubileum van de ‘Schachverein Oederan 1934.’ De tentoonstelling wordt onder de naam ‘Acht Quadrat’ georganiseerd in het plaatselijk museum ‘die Weberei.’ (de weverij)

    De tentoonstelling gaat over diverse etages en begint met een in de hal van het museum opgesteld groot (grappig) schaakspel.

    Alle schaakstukken hebben een menselijk figuur. Pionnen zijn mannetjes met een bolhoed. De toren is een mannetje met kantelen op het hoofd, een paard is een mannetje met een paardenkop op zijn eigen hoofd. Etc.

    Op diverse etages wordt er een brug geslagen tussen het museum (stadsmuseum annex weverij-museum) en het schaakspel. Dit onder het motto ‘chess meets fashion.’ Hiertoe worden er een aantal mode-ontwerpen met schaakbordpatroon tentoongesteld, welke ontwerpen eerder op de schaakolympiade Dresden 2008 te zien waren.

    In de tentoonstelling op de bovenste etage wordt aandacht besteed aan de geschiedenis van de ‘Schachverein Oederan 1934. Er worden oude fotoboeken van clubavonden en eerdere jubilea getoond. Er is aandacht voor een simultaan in 1948 tegen de toenmalige sterkste DDR-speler Wolfgang Uhlmann, alsmede is er een oud indelingsbord, posters en nog enige andere zaken uit de geschiedenis van deze schaakclub. Dit alles inclusief de geschiedenis van de voorloper van de vereniging, de ‘Arbeiter-Schachklub Oederan’ die van 1928 tot en met 1933 bestaan heeft.

    Ook is er is aandacht voor de geschiedenis van het schaakspel in het algemeen. En er is – zeer gebruikelijk in dit gebied – aandacht voor de ‘beroemde’ schaakolympiade Leipzig 1960. En verder is er uitgebreid aandacht voor het nabijgelegen Schachdorf Borstendorf, waar sinds circa 1875 Schachbrettfabriken stonden en waar later circa 90% van alle – houten – schaakspelen in de DDR (borden en stukken) geproduceerd werden. Een industrie die na de val van de muur volledig verdwenen is, omdat men niet tegen de goedkopere (plastic) schaakstukken uit het Ruhrgebied kon concurreren.

    Er worden ook nog een aantal bijzondere schaakspelen uit het bezit van de leden van de schaakvereniging getoond. Hieronder bijzondere spelen uit Afghanistan, China, Israël en een aantal uit Borstendorf. Daarbij ook diverse in de tweede wereldoorlog in krijgs-gevangenschap gemaakt schaakspel. En tenslotte zien we Harry Potter en Hermelien met een legoschaakspel tegen elkaar spelen.

    Kortom, voor wie toevallig in de buurt is, kan ik aanraden om zeker even te gaan kijken:
    Museum die Weberei, Markt 6, Oederan
    Openingstijden: dinsdag t/m vrijdag 10.00-17.00 en op Themazondagen 14.00-17.00

    De tentoonstelling Acht Quadrat loopt nog t/m 20 oktober 2024

  • Schaaktentoonstelling Schach & PorzellanDie Welt auf 64 FeldernIn Porzellanikonin Hohenberg and der Eger

    Schaaktentoonstelling Schach & PorzellanDie Welt auf 64 FeldernIn Porzellanikonin Hohenberg and der Eger

    Porselein, het witte goud. Oorspronkelijk ontwikkeld in China en tussen 1271 en 1295 door Marco Polo voor het eerst als een luxe product naar Europa gebracht. Vanaf circa 1600 waren er veel Europese vorsten die zelf porselein (en goud) probeerde te maken. Dat lukte uiteindelijk in 1709 in Dresden bij August de Sterke (1670 – 1733), keurvorst van Saksen, koning van Polen en grootvorst van Litouwen. Die liet daarna in Meißen de eerste Europese porseleinfabriek liet oprichten.

    Slechts korte tijd wist men vanuit Meißen het productie- proces geheim te houden, maar daarna kwam op meerdere plaatsen in Europa de productie van porselein op gang. Zo ook in 1814 in Hohenberg an der Eger, dat zich snel wist te ontwikkelen tot een centrum van de Duitse porseleinindustrie met export naar heel Europa en de Verenigde Staten.
    In 1982 werd in de voormalige directeursvilla een museum, het Porzellanikon opgericht. Dit museum werd daarna in 1995 uitgebreid met een nieuwe glas- en staalaanbouw van 2.000 m² en werd daarmee een drie etages groot modern museum, waarin in de vaste collectie ongeveer 10.000 objecten aan de bezoekers getoond worden.

    En in dit Porzellanikon is nu van 16 maart t/m 13 oktober 2024 de schaaktentoonstelling ‘Schach & Porzellan – Die Welt auf 64 Feldern.‘ De schaaktentoonstelling van het jaar die je gezien moet hebben met maar liefst zo’n 35 complete (porseleinen) schaakspelen.

    Op 300 m2 zijn (volgens de flyer) ruim 100 complete schaakspelen en figuren verzameld, allemaal uitsluitend gemaakt van porselein. En men noemt de tentoonstelling is dan ook ‘zonder twijfel de grootste over dit onderwerp in Duitsland.’ De meeste bruiklenen zijn afkomstig van Dr. Thomas H. Thomsen, voorzitter van CCI (Chess Collectors International), die waarschijnlijk de grootste collectie antieke schaakspellen van Europa bezit. Andere bruiklenen zijn onder meer afkomstig van Reinhard Egert.

    De tentoonstelling begint met voor de niet schaakspelers de kenmerken en de loop van de individuele schaakstukken. Verder volgt er een stukje schaak-geschiedenis, en een soort schaakquiz. Dan zijn er levensgrote gezegdes over het schaakspel zoals ‘De pionnen zijn de ziel van het schaakspel‘ (Philidor) en ‘niet alle kunstenaars zijn schaakspelers, maar alle schaakspelers zijn wel kunstenaars’ (Marcel Duchamp). Maar ook een minder bekende uitspraak als ‘Eine Liebeserkärung ist wie die Eröffnung beim Schach: die Konsequenzen sind unabsehbar (Söhnker). En dan nog een aantal anonieme zoals ‘Sinds de vrouw van mijn schaakpartner het woord ‘Dameruil’ gehoord heeft, gaat ze mee naar al zijn partijen’ en ‘Wat is het verschil tussen de Dame op het schaakbord en alle andere vrouwen? Ze kan nooit weduwe worden.’.

    Maar de hoofdmoot van de tentoonstelling zijn de vele tentoongestelde (voornamelijk) porseleinen schaakspelen en schaakfigurengroepen. Daarbij is de tentoonstelling (alsmede mede het bijbehorende boek) opgedeeld in 7 themagebieden welke in de tentoonstelling allen van een eigen kleur voorzien zijn. Dit zijn achtereenvolgens:
    – Vreemde volkeren en culturen
    – Mythologie, moraal en fabelwezens
    – Versiering: vormen en ornamenten
    – Dieren op het schaakbord
    – Curieus en bijzonder
    – Bekende en historische personen
    – Erotiek, flirten en tijdverdrijf
    Zelf telde ik in de verschillende zalen 35 complete schaakspelen, 44 figurengroepen en dan nog allerlei gedeeltelijk opgestelde schaak-spellen en lossen unicaten.

    Adres: Porzellanikon Hohenberg, Schirndinger Straße 48, Hohenberg an der Eger
    En voor de verzamelaars is bij de tentoonstelling is ook nog een rijk geïllustreerd boek (Eur 35,90 ) verschenen.

    En wie na dit alles nog niet genoeg heeft (zoals ikzelf): zo’n 10 minuten rijden verderop is ook nog de tweede vestiging van het Porzellanikon. Daar waar men in Hohenberg an der Eger vooral (kunstzinnige) porseleinen voorwerpen door de eeuwen heen en vanuit de gehele wereld wil laten zien, wordt in Selb veel meer de technische kant, het maak-proces van het porselein getoond. En in Selb heeft men dan ook nog een porseleinen schaakspel in de collectie.
    Adres: Porzellanikon Selb, Werner-Schürer-Platz 1, Selb

  • Middeleeuwse schaakdag in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden

    Middeleeuwse schaakdag in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden

    In het kader van de tijdelijke tentoonstelling Het jaar 1000 organiseert het Rijksmuseum van Oudheden op zondag 18 februari een Middeleeuwse schaakdag voor kinderen met daarin een simultaan voor kinderen door de ChessQueens, een schrijfworkshop en een familielezing over schaken en andere spellen die in de Middeleeuwen werden gespeeld.

    De schaakdag kent het volgende programma:
    • 10.30 – 12.30 uur: simultaan schaken door de ChessQueens
    • 12.30 – 13.15 uur: familielezing door Annemarieke Willemsen
    Annemarieke Willemsen, RMO-conservator collectie Middeleeuwen, stelde de tentoonstelling Het jaar 1000 samen. Vandaag houdt ze een familielezing over schaken en andere spellen die in de Middeleeuwen werden gespeeld.
    • 13.30 – 15.30 uur: simultaan schaken door de ChessQueens
    • 14.30 – 15.30 uur: schrijfworkshop door Linda Dielemans
    Linda Dielemans schreef het boek Koningsspel. Het gaat over de beroemde middeleeuwse schaakstukken die zijn gevonden op het Schotse eiland Lewis. Ze zijn gemaakt van walrusivoor, evenals de middeleeuwse schaakstukken die je in de tentoonstelling kunt zien. Niemand weet hoe of waarom deze kostbare stukken juist op dit eiland werden begraven. Tijdens de schrijfworkshop ga je zelf een verhaal schrijven met de schaakstukken in de hoofdrol. Linda sluit de workshop af met voorlezen uit Koningsspel. Je kan dit boek alhier ook kopen en door haar laten signeren. Hieronder een tweetal illustraties uit dit boek:

    De schaakdag is gratis. Wel dient de toegang tot het museum betaald te worden. (kinderen t/m 18 jaar gratis entree)

    Voor het simultaan schaken hoef je je niet vooraf aan te melden.
    Voor de lezing en de workshop is vooraf aanmelden wel noodzakelijk.
    Dit aanmelden kan via de website van het Rijksmuseum van Oudheden, via https://www.rmo.nl/uw-bezoek/activiteiten/middeleeuwse-schaakdag/

    En voor wie de tentoonstelling Het jaar 1000 nog niet gezien heeft, is dit de meteen de gelegenheid om de schaakstukken in de tentoonstelling te gaan zien. Want het Rijksmuseum brengt in deze tentoonstelling een groot aantal van de oudste schaakstukken van Nederland bij elkaar : Tentoonstelling het jaar 1000 in Leiden.

  • Haags Historisch museum:Tentoonstelling klein, kleiner, groots. De poppenhuizen van jonkvrouw Lita de Ranitz

    Haags Historisch museum:Tentoonstelling klein, kleiner, groots. De poppenhuizen van jonkvrouw Lita de Ranitz

    In het Haags Historisch Museum is van 18 november 2023 t/m 1 september 2024 de tentoonstelling ‘Klein, kleiner, groots. De poppenhuizen van jonkvrouw Lita de Ranitz’ te zien.

    Het poppenhuis van jonkvrouw Lita de Ranitz stamt uit 1910 en is normaal op zolder te zien. Het staat dan ook reeds vermeld in het welbekende boek ‘ Reisgids voor Schaakliefhebbers’ van de hand van Rob Spaans. Maar nu staat het poppenhuis een etage lager en is er een tentoonstelling aan gewijd met onder andere een interactieve ‘box’ waarin je een reis door tijd, ruimte en perspectief kunt beleven. Je reist hier door de wereld van jonkvrouw Lita de Ranitz en haar dienstmeid, van het Den Haag van toen tot de huidige stad.

    Ook is er nu een ansichtkaart van het schaaktafeltje dat in het poppenhuis staat (en dat in werkelijkheid maar 7 bij 4 centimeter meet) uitgegeven.

    De tentoonstelling duurt nog t/m 1 september.
    Haags Historisch Museum,  Korte Vijverberg 7, Den Haag
    Dinsdag t/m vrijdag 10.00 – 17.00 uur
    Zaterdag en zondag 11.00 – 17.00 uur

  • Tentoonstelling het jaar 1000 in Leiden

    Tentoonstelling het jaar 1000 in Leiden

    Op dit moment is er het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden is vanaf 13 oktober 2023 tot en met 17 maart 2024 een grote overzichtstentoonstelling over ‘Het jaar 1000’. Feitelijk gaat de tentoonstelling echter over de periode 900-1100. Dit lijkt in de geschiedenisboekjes vaak een periode waarin weinig gebeurde, maar voor wat nu Nederland is, is dit juist een tijd van ingrijpende veranderingen in landschap, bevolking, bebouwing, taal en cultuur. In de periode 900-1100 ontstaat een ‘Nederland’ dat ook nu nog herkenbaar is, met dijken, met burchten, dorpen en steden en met kerktorens aan de horizon. Nederland wordt ontgonnen en dat betekent ook het uitsterven van wilde dieren als elanden, beren, zwijnen en een aantal andere wilde dieren. Nederland wordt geregeerd door bisschoppen en behoort tot het ‘Heilige Roomse Rijk’. Er is een keizerlijke residentie in Nijmegen en er zijn kathedralen in Utrecht en Maastricht. Het zijn ook de eeuwen waarin op grote schaal oosterse en westerse kennis worden uitgewisseld: muziekschrift, het cijfer 0 en het schaakspel zijn nieuwkomers in Nederland. Aan het einde van het millennium werd het einde van de wereld verwacht. De mensen zagen voortekens in zonsverduisteringen, overstromingen en komeetverschijningen. Maar uiteindelijk gebeurde er… niks. ‘Het jaar 1000’ vertelt de verhalen van deze middeleeuwers, over hun dagelijks leven en hun verwachtingen van de millenniumwisseling.

    Te zien zijn vrijwel alle belangrijke Nederlandse archeologische vondsten uit de periode 900- 1100, waaronder talrijke bruiklenen uit binnen- en buitenland. Blikvangers zijn onder meer de Viking-drinkhoorn uit de Onze Lieve Vrouwe-basiliek in Maastricht en het beroemde Evangeliarium van Egmond, naast zwaarden, scheepshout, gouden sieraden (waaronder de recente schatvondst van Hoogwoud), muntschatten, het borstkruis van Sint Servaas, de oudste schaakstukken van Nederland en een houten ladder uit een waterput.

    Bovenstaande is een foto van de verzameling schaakstukken die er in de tentoonstelling te zien zijn.
    Begeleidende tekst bij deze vitrine: “De oudste schaakstukken van Nederland zijn opgegraven in het oude Huys in Helmond. De schematische vormen zijn Arabische en de inscriptie in runen onder op de koning laat zien dat de stukken wereldburgers zijn. In de 12de eeuw komen stukken zoals de ‘Lewis chess pieces’ uit Scandinavië naar onze streken. Het schaakspel zelf komt uit India en verspreidt zich via de Arabische wereld en al-Andalus.”
    En de detailomschrijvingen van de diverse objecten die we te zien krijgen, is daarbij als volgt :

    1. Schaakstukken: koning met runeninscriptie op onderkant, pionnen en bisschop/ olifant walrus- en narwalivoor, Oude Huys Helmond, 1050-1150 (Kasteel Helmond, privécollectie)
    2. Schaakstuk: pion Been, Portugaal, 900-1200 (Alphen a/d Rijn, Archeologisch Depot Zuid-Holland)
    3. Schaakstuk: koning Walrusivoor, Leeuwarden, 1100-1200, (Fries Museum)

    Bijna alle oude schaakstukken uit Nederland bijeen.. Wat nog ontbreekt (een vergelijkbaar stuk als 6.) is:
    Schaakstuk: (koning of dame) Been, Valkenburg-kasteel 1100-1200 (Limburgs Museum, Venlo)

    De tentoonstelling wekt de vraag op, wat nu dan echt het oudste schaakstuk(ken) van Nederland is (zijn)? Een heel eerlijk antwoord vanuit de Motiefgroep: daarop is op dit moment geen eenduidig antwoord te geven. De reden van dat ontbrekende antwoord is de wijde ouderdomsaanduiding van de verschillende schaakstukken. Daarnaast is de ouderdomsaanduiding van sommige schaakstukken (bijvoorbeeld die van de Friese schaakkoning) nogal eens aan wijzigingen onderhevig.

    Nog een puntje van kritiek op de tentoonstelling:
    op de website van het Rijksmuseum van Oudheden (en in het boek bij de tentoonstelling) wordt aan één van de schaakstukken als zijnde een topstuk uit de tentoonstelling extra aandacht besteed. (afbeelding hieronder links). Dit met als omschrijving: “Schaakstuk De oudste schaakstukken van Nederland zijn opgegraven in het Oude Huys in Helmond. De schematische vormen zijn Arabisch, de puntcirkelversiering is typerend voor deze periode. Dit stuk is een loper of paard. Collectie en foto: Museum Kasteel Helmond (inventarisnummer: 87-106) Details Afmetingen: hoogte 1,5 centimeter Materiaal: narwaltand (ivoor) Periode: 1100-1150”.

    Een beetje vreemde fout:
    Als je dit schaakstuk vergelijkt met bijvoorbeeld een aantal schaakstukken uit Nürnberg (afbeelding rechts) waar 2 lopers en 2 paarden zijn afgebeeld, dan is het schaakstuk uit Helmond toch duidelijk een loper en geen paard.

    Bij de tentoonstelling is het boek ‘Het Jaar 1000’ (€24,95) van de hand van conservator Annemarieke Willemsen verschenen.
    Ook is er een vierdelige podcast-serie, een RMO Magazine, zijn er lezingen, rondleidingen en er is een middeleeuws schaaktoernooi op zondag 18 februari 2024 (details nog onbekend).

  • Tentoonstelling ‘de onbekende Escher’ in huis van het boek in Den Haag

    Tentoonstelling ‘de onbekende Escher’ in huis van het boek in Den Haag

    In het Eschermuseum in den Haag is permanent de Metamorfose van Escher te zien. Een voorstelling waarvan een origineel ooit in een postkantoor in Den Haag hing en welk origineel al weer sinds 2008 in een vertrekhal op Schiphol te zien is.

    Maar voor wie daar in geïnteresseerd is zijn momenteel in het museum het huis van het boek in Den Haag t/m 7 januari in de tijdelijke tentoonstelling ‘de onbekende Escher’ ook houtblokken waarmee de Metamorfose gemaakt is te zien. Het museum van het boek verwierf in vanaf het midden van de jaren ‘50 van de vorige eeuw uit verschillende bronnen belangrijke archivalia van Maurits Escher uit het archief van diens uitgever, de bibliofiele Stichting De Roos. Dit dossier kon worden aangevuld met verdere correspondentie, tekeningen en schetsen uit het archief van de vormgever van het boek, Aldert Witte en uit de bibliotheek van de verzamelaar Eugène Strens. Daardoor heeft het huis van het boek het nodige werk van Escher.

    Van 1 oktober 2023 t/m 7 januari 2024 toont Huis van het boek een onbekende kant van de wereldberoemde kunstenaar M.C. Escher. In het Escher-jaar 2023 laat het museum een overzicht zien van werk dat Escher in opdracht maakte. Een deel van dit werk, waaronder originele tekeningen, was nog niet eerder voor het grote publiek te zien. Het omvat boekillustraties, nieuwjaarskaarten, uitnodigingen, programma-boekjes, ex librissen, postzegels en bankbiljetten, afkomstig uit de collectie van het museum, particulieren en publieke instellingen.

    Daarbij dus ook de houtblokken waarmee de Metamorfose gemaakt is, zijnde een onderdeel van ‘Regelmatige Vlakverdeling,’ de uitgave die Escher in 1958 voor Stichting De Roos maakte. Hiervan bezit het museum naast tekeningen en correspondentie, de complete set van zes door Escher gesneden houtblokken. Deze staan met het boek centraal in de tentoonstelling.

  • Chessmen van Erwin Olaf in het Groninger Museum

    Chessmen van Erwin Olaf in het Groninger Museum

    De bekende fotograaf Erwin Olaf overleed afgelopen 20 september op 64-jarige leeftijd.

    Erwin Olaf is onlosmakelijk verbonden met het Groninger Museum. Zijn fotoserie Chessmen, die in 1987 en 1988 in het museum te zien was, betekende voor Erwin Olaf zijn internationale doorbraak. In 2016 maakte hij voor het Groninger Museum een serie foto’s van het Nationale Ballet geïnspireerd op de beelden van Auguste Rodin. In 2003 opende zijn succesvolle tentoonstelling Silver, een overzicht van 25 jaar werk.

    Om Erwin Olaf te eren en te herinneren is in het Groninger Museum vanaf 24 oktober t/m 10 maart 2024 een ruimte ingericht met een selectie van 11 foto’s uit de grote verzameling foto’s van Erwin Olaf die het Groninger Museum bezit. De 11 foto’s zijn foto’s uit de series Blacks (1990), After Rodin (2016) alsmede 3 foto’s uit de serie Chessmen (1987-1988), Zie foto hieronder.

  • 150-jarig jubileum KNSB – Tom Poes en het betoverde schaakspel

    150-jarig jubileum KNSB – Tom Poes en het betoverde schaakspel

    Bij de viering van het 150-jarig jubileum van de KNSB op 31 mei werd ook de nieuwe – hertekende – versie van het stripboek ‘Tom Poes en het betoverde schaakspel’ gepresenteerd. Dit gebeurde door Ton Mackaaij van uitgeverij Cliché. Daarbij overhandigde hij het eerste exemplaar van deze nieuwe uitgave aan Hans Bouwmeester.

    Tom Poes en het betoverde schaakspel is geen nieuw verhaal. Voor de verzamelaars zijn er de volgende oudere versies bekend:

    • Tom Poes het betoverde schaakspel Oberon
    • Tom Poes en het betoverde schaakbord
      witte kaft Illegale uitgave
    • Tom Poes en het betoverde schaakbord, oranje kaft, Illegale uitgave
    • Tom Poes – Tom Poes en de Zwarte Vleer, gele kaft, Illegale uitgave
    • Tom Poes – Tom Poes en de Zwarte Vleer, Pruikenmaker CCF
    • Tom Poes – Tom Poes en het betoverde schaakspel (uit Kleine Zondagsvriend),Illegale uitgave.
    • Alsmede in 1980 een publicatie in de Donald Duck.

      Maar het bijzondere van deze nieuwe versie is dat het stripboek uitgebreid werd met een achttal extra pagina’s waarop met tekeningen de regels van het schaakspel, alsmede een klein beetje geschiedenis worden uitgelegd. Daarmee is het boek niet alleen een verzamel-item, maar daarmee een uitstekende manier om (klein) kinderen op een speelse manier met het schaakspel kennis te laten maken.

    Tim Artz heeft de extra pagina’s geïllustreerd met een aantal nieuwe tekeningen, waarvan hiernaast een voorbeeld.
    De tekeningen hiernaast was een van de afbeeldingen die in het Spoorwegmuseum (en daarna) apart te koop zijn. De tekening draagt de tekst: “Ter gelegenheid van de presentatie Tom Poes en het betoverde schaakspel 31 mei 2023 – Het Spoorwegmuseum, Utrecht”, alsmede de handtekening van de tekenaar Tim Artz.

    En niet alleen de schaakstrip-verzamelaars komen bij deze nieuwe Tom Poes aan hun trekken. Want voor de ansichtkaarten-verzamelaars is er door uitgeverij Cliché nog een serie van 12 schaakansichtkaarten uitgegeven (afbeelding hieronder).