In 2010 gaf de Motiefgroep het themanummer ‘Het Senetspel in het oude Egypte’ (Schaakkoerier nummer 107) geschreven door Jan Koek uit. Nu in 2016 is er in het rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden de tentoonstelling Koninginnen van de Nijl. Deze tentoonstelling vertelt het verhaal van beroemde Egyptische koninginnen, de vrouwen van de farao’s, als Ahmose Nefertari, Hatsjepsoet, Teje, Nefertiti en Nefertari.
De tentoonstelling bestaat uit ruim driehonderdvijftig topstukken, waaronder zeldzame beelden, prachtige juwelen en luxe gebruiksvoorwerpen. Met kettingen, ringen, glazen parfumflesjes, beschilderde vazen en bronzen spiegels laat de tentoonstelling ons kennismaken met het weelderige leven aan het Egyptische hof. Een uniek onderdeel van de tentoonstelling is de reconstructie van de kamers uit het graf van koningin Nefertari (foto.) Rechts op de foto zien we hoe de bekende afbeelding van het Senetspel in het graf gesitueerd is.
Jan Koek geeft in het kader van de tentoonstelling ook nog 2 lezingen: Op 28 december 14.00 over Teje, de grote koninklijke echtgenote en op 15 maart 2017 om 14.00 over Hatsjepsoet en haar tempel te Deir el Bahri.
In het Boymans van Beuningen museum in Rotterdam vindt vanaf 7 februari tot mogelijk aan het eind van het jaar de tentoonstelling “In Scene” plaats. Het is een samengestelde tentoonstelling uit depotstukken van het museum die normaal niet opgesteld staan.
De tentoonstelling wordt gepresenteerd als een onconventionele ontmoeting tussen design en beeldende kunst, met vragen als “Hoe verhouden beeldende kunst en design zich tot elkaar?” en “Wat zijn de raakvlakken binnen de praktijk van de kunstenaar en de ontwerper?” Het Museum Boijmans Van Beuningen arrangeert in deze tentoonstelling een onconventionele ontmoeting tussen de beide disciplines design en beeldende kunst. Dit met werk van onder anderen Barry Flanagan, Joep van Lieshout, Jan Schoonhoven, Ettore Sottsass, Walter van Beirendonck en Scholten & Baijings.
Één van de objecten van de tentoonstelling is het werk Chess uit 1971 van Barry Flanagan. Het betreft hier een schaakbord met twee gelijksoortige witte en zwarte stukken (weinig kleurverschil) koningshoogte 12,6 cm. allebei in lichtblauw (katoen, vilt en aluminium) een bruin geel gekleurd bord 47,5 cm x 47,5 cm van kurk en zand. Barry Flanagan laat hierbij het gangbare onderscheid tussen vormgeving en beeldende kunst vervagen door in deze sculptuur ‘Chess’ de schaakstukken te vervangen door zandzakken.
Barry Flanagan (1941-2009) was een Britse beeldhouwer, die vooral bekendheid kreeg door zijn grote bronzen beelden van hazen. Hij studeerde aan het Birmingham College of Art and Crafts van 1957 tot 1958. In 1961 volgde hij een avondcursus bij de beeldhouwer Anthony Caro. Hij vervolgde zijn kunstopleiding in 1964 bij onder anderen Phillip King (nu bekend als Central Saint Martins College of Art and Design) in Londen.
Flanagan volgde een opleiding aan de St. Martins School of Art en gaf vervolgens les aan dezelfde School of Arts van 1967 tot 1971.Flanagan had tentoongesteld werk in Kassel bij documenta 5 (in 1972) en 7 (in 1982), bij de Biënnale van Venetië in 1982, bij de Fundación ‘La Caixa’ in Madrid in 1993 en in het Musée des Beaux-Arts in Nantes in 1994.
Flanagans bronzen hazen werden op veel plaatsen in de openbare ruimte tentoongesteld, zoals op Park Avenue in New York City in 1995 en in het Grant Park van Chicago in 1996. In 1999 had hij een eenmanstentoonstelling in Brussel gevolgd door een expositie in de Tate Liverpool in 2000. In 2002 stonden beelden van hem op het Lange voorhout in den Haag. Ook in 2002 volgde een belangrijke tentoonstelling van zijn werk in de Kunsthalle Recklinghausen. Deze expositie was later ook nog te zien in het Musée d’Art Moderne et d’Art Contemporain (Nice).
Het in het het Boymans van Beuningen opgestelde schaakspel is niet het enige schaakspel van de hand van Barry Flanagan. De kunstenaar heeft in 1972 en 1973 nog minstens 2 andere schaakborden gemaakt; zie foto’s hieronder. Het linker schaakbord bevind zich in de nieuwe opstelling van het Van Abbemuseum in Eindhoven. Van het rechter schaakbord, met een bord van 121.9 cm x 129,9 cm en een koningshoogte van 40,6 cm is de locatie onbekend.
Na onderzoek op internet blijkt Flanagan meerdere schaakborden gemaakt te hebben in 1972 en 1973. Zo’n zelfde bord staat in de nieuwe opstelling van het Van Abbemuseum in Eindhoven (links onder). Rechtsonder een eerdere versie, groot koningshoogte 40,6 cm en bord 121.9 cm x 129,9 cm, locatie onbekend!
Van 10 t/m 27 november 2013 vond er in het Cultureel Centrum D’n Bogerd in Druten een Schaakkunstexpositie plaats. Alle deelnemende kunstenaars hadden zich laten inspireren door het schaakspel, hetgeen leidde tot schaakschilderijen, schaakspellen, schaaktafels en andere kunstwerken. Dit met de deelnemende kunstenaars Berry, Henk Boon,,Jan Langendam, Peter de Leeuwe, Karin Miedema, Govert Muijs, Anna Troost, Henryette Weijmar Schultz, Bram de Winter en Tjerk Zijlstra.
Op 10 november vond de opening van deze Schaakkunstexpositie plaats. Deze
opening kon zich verheugen in de aanwezigheid van een behoorlijk aantal leden van onze Motiefgroep. De opening werd verder opgeluisterd door Hans Böhm die iets vertelde over schaakkunst, over de geschiedenis van het schaakspel, en vooral over de pion in het schaakspel. Daarna vertelde wethouder Lepoutre iets over de relatie tussen schaken en politiek, waarna het lint dat de toegang tot de expositie afsloot door de wethouder samen met organisator Margreet Wevers doorgeknipt werd. Hierna konden de aanwezige belangstellenden de tentoongestelde kunstwerken gaan bekijken. Daarbij waren ook veel van de kunstenaars op de openingsdag aanwezig, hetgeen de unieke mogelijkheid gaf om van hun een toelichting op hun tentoongestelde werk te krijgen. Daarbij was er ook de gelegenheid om de tentoongestelde kunstwerken te kopen. Iets waar al op de openingsdag veelvuldig gebruik van werd gemaakt.
Verder vond er op dezelfde locatie het Eerste Schaakkunst schaaktoernooi plaats.
Een rapidtoernooi, waarbij ook nog eens de nodige schaakkunstprijzen te winnen waren. Een toernooi met maar liefst 52 deelnemers, waaronder ook weer de nodige leden van de Motiefgroep Schaken (Gert van Tongeren, Joris Leijten, Leo Hovestadt, Marcel van Niftrik.)
Het Schaakspel is een bijzonder kunstwerk van de Belgische kunstenaar Vic Gentils (1919-1997). Tot 1 september 2013 is dit monumentale schaakspel te bewonderen in het Middelheimmuseum te Antwerpen. Daar maakt het deel uit van de Collectiepresentatie Vic Gentils en Rezsö Berczeller 1 + 1 = 33 in het Braempaviljoen. Hoe dat rekensommetje in elkaar steekt zult u als schaakliefhebber wel begrijpen. De andere kunstenaar kunt u gelijk weer vergeten, die heeft niets op schaakgebied gedaan…
Gentils maakte dit kunstwerk in 1966/67. Het begon ermee dat hem werd gevraagd een stoel als kunstvoorwerp te maken. Gentils besloot een stoel te vervaardigen die met de mens zou zijn versmolten, een mens-stoel. Hij nam een stoel, verwijderde de poten, zette er pianopoten onder, een klokkenkast op en zo nog het een en ander. Het resultaat deed hem denken aan de (zwarte) koningin van een schaakspel op haar troon.
Hij had er zo’n plezier in dat hij nog een tweede figuur, een zwarte koning, creëerde. Als materiaal gebruikte hij voornamelijk afgedankte meubelstukken en piano’s. Gentils ging vrolijk verder manshoge schaakstukken te assembleren, maar wat begonnen was als een spel werd steeds meer een gevecht en zelfs, in zijn eigen woorden, een nachtmerrie. De 32 stukken zijn uiteindelijk wel tot stand gekomen. Als hij al een schaker was, zal hij na dit project, dat dus twee jaar heeft geduurd, het schaken wel een tijdje zat zijn geweest.
Voor Gentils was kleur van nog groter belang dan de vorm. De zwarte stukken heeft hij met een brander hun donkere kleur gegeven, de witte stukken danken hun kleur aan de techniek van het zandstralen. De stukken zijn tot ruim twee meter groot, zodat de toeschouwer zich snel in het strijdtoneel voelt opgenomen. Elk stuk heeft zijn eigen unieke dynamiek en expressie.
Koning en koningin van zwart (foto hiernaast) staan symbool voor de oude orde. Gentils heeft hen van bepaalde attributen voorzien zoals een ijzeren duikershelm en een schermmasker om hun zwakte te benadrukken. In Gentils symboliek wordt kracht namelijk onder meer uitgebeeld door eenheid van materiaal.
Het witte leger dat uitsluitend uit hout bestaat heeft dan ook een agressievere en krachtigere uitstraling. Zowel het witte koningspaar als de witte torens staan op wielen, hetgeen hen een veel grotere dynamiek geeft dan hun zwarte tegenstrevers.
De zwarte lopers zijn potsenmakers die op hun handen staan, terwijl de witte lopers ijdel (spiegel) en muzikaal (harp) overkomen. De zwarte torens lijken op pilaren en de witte torens (foto onder) hebben meer weg van de primitieve tanks zoals die in de Eerste Wereldoorlog hun entree deden. De zwarte paarden lijken op Mesopotamische dieren, voor de witte paarden werden oude carrouselpaarden gebruikt. En zelfs de pionnen zijn allemaal verschillend vormgegeven. Het is een fantastisch werk!
Van de stelling wordt geschreven in het tentoonstellingsboekje dat het uit een partij van Genna Sosonko zou zijn. Dat lijkt me niet geheel correct want er valt eenvoudig te reconstrueren dat wit in deze stelling aan zet is en met Pxf7 de partij wel heel erg simpel wint.
Op de IXe Biënnale van Sao Paolo (Brazilië) in 1967 werd Het Schaakspel voor het eerst als geheel tentoongesteld. Gentils kreeg voor zijn creatie (o schande, slechts) de 2e prijs toegekend.
Zoals de meeste lezers bekend zal zijn wordt dit jaar herdacht dat de Vrede van Utrecht 300 jaar geleden werd gesloten, om precies te zijn op 11 april 1713. Deze Vrede was het resultaat van anderhalf jaar durende onderhandelingen tussen de verschillende Europese grootmachten om te komen tot een permanente staat van vrede in Europa en is daarmee te beschouwen als het begin van de moderne diplomatie.
In het Slot Zeist is in dit kader een bijzondere expositie te zien van 30 kunstenaars uit Zeist en omgeving die het thema van de Vrede van Utrecht hebben uitgebeeld. Naast schilderijen zijn ook andere kunstvormen op deze expositie te bewonderen.
De Zeister kunstenares Debby Frigge – van Zon heeft het schaakspel als vorm voor haar schilderij gekozen, waarbij de schaakstukken de verschillende landen symboliseren die bij de Vrede betrokken waren.
Bij het schilderij, evenals bij de andere objecten, is een gedicht van een dichter uit de regio Utrecht afgedrukt. Bij het doek van Debby Frigge is dit van de hand van Henjo Hekman. Het eerste couplet van dit gedicht, dat de titel “Aan het Vredesberaad” draagt, luidt:
Loper, Pion, Koning, Dame, Toren, Paard,
welkom in ons stadsjie, dat er wèl bij vaart!
Want met zes partijen op één bord duurt het even voor het vrede wordt.
De expositie duurt t/m 1 september 2013 en is te bezichtigen gedurende dinsdag t/m vrijdag van 11 – 17 uur en op zaterdag en zondag van 13 – 17 uur. ’s maandags gesloten.
Het jaar 2013 staat in het teken van de bijzondere relatie tussen Nederland en Rusland; het Rusland-jaar. Onder andere hebben Nederland en Rusland een bijzondere band met elkaar omdat Tsaar Peter de Grote (1672-1725) in 1697 een uitgebreide studiereis – incognito onder zijn schuilnaam Pjotr Michajlov – naar het door hem bewonderde Nederland ondernam. Hier leerde hij de kneepjes van het scheepsbouwen en deed hij een grote hoeveelheid andere wetenschappelijke kennis op, van geneeskunde tot schilderkunst. Later terug in Rusland moderniseerde Peter de Grote Rusland naar Westers voorbeeld. Peter hervormde het leger, de kerk, handel, nijverheid, onderwijs en volksgezondheid en versterkte Rusland tot een Europese grootmacht. En hij verliet de oude hoofdstad Moskou en stichtte een nieuwe hoofdstad Sint Petersburg.
De band tussen Nederland en Rusland werden in 2009 verstevigd door de opening van de Hermitage Amsterdam, een satellietmuseum van de Hermitage in Sint. Petersburg. En in het Ruslandjaar 2013 is er in de Hermitage Amsterdam een tentoonstelling onder de titel “Peter de Grote, een bevlogen tsaar.’ De tentoonstelling duurt van 9 maart tot 13 september 2013
Op 20 April 1962 werd in Haltern am See een schaakvereniging opgericht. 50 jaar later bestaat deze schaakvereniging, nu Königsspringer Haltern 1962 genaamd, nog steeds en is het 50-jarige jubileum de aanleiding voor een schaaktentoonstelling in Haltern am See.
Deze tentoonstelling, “Schachspiegeleien “, is ontstaanuit een unieke samenwerking tussen de 50-jarige schaakclub, de Stadtbücherei Haltern am See en de auteur en journalist Eva Masthoff en haar man Dr Horstfried Masthoff (oprichter van de Kulturstiftung Masthoff in Haltern).
In de Stadtbücherei zijn 35 schaakspellen met verschillende achtergronden en vormen bijeengebracht. Verder zijn er schaakromans, schaakgedichten, Ex Librissen, schaakpostzegels, schaakgeld en allerlei schaakkunst aanwezig. Het meest waardevolle tentoonstellingsstuk is een facsimile van “Libro de los juegos,” uit de 13de eeuw van Alfonso de Wijze. Dit boek wordt beschouwd als een van de belangrijkste bronnen over de culturele geschiedenis van het schaken.
Bij de tentoonstelling wordt door Eva Masthoff en haar man Dr Horstfried Masthoff ook een boek “Halterner Schachspiegeleien” uitgegeven.
Onder de titel ‘The Lost Bishop’ is er tot 2 september in het Stedelijk Museum in Schiedam een tentoonstelling van de Vlaamse kunstenaar Rinus van de Velde te zien. Dit is de eerste solotentoonstelling van Rinus van de Velde in Nederland.
De titel ‘The Lost Bishop’ (de verloren loper) verwijst naar de eerste partij uit de match tussen Bobby Fischer en Boris Spassky in 1972 in Reykjavik, waar Fischer die eerste partij verloor door een loper op h2 ‘te offeren’, met andere woorden ‘The Lost Bishop.’
Rinus Van de Velde is een 29 jarige Belgische kunstenaar die eerder al geëxposeerd heeft in Londen, Istanbul, Parijs, Amsterdam, Tokyo, Berlijn en New York. Van de Velde maakt houtskooltekeningen op groot formaat aangevuld met tekstfragmenten.
Kenmerk voor het werk van Van de Velde is dat hij begint met een serie foto’s die hij vervolgens vanuit geheel eigen perspectief in houtskool natekent. Daarbij beschikt hij over een persoonlijk archief van duizenden foto’s. Die foto’s zijn de start voor een nieuw verhaal rondom een personage in wie de kunstenaar zich dusdanig inleeft, dat het zijn alter-ego wordt. Zo ontstaan een structuur, een verhaallijn, tekeningen en de bijbehorende tekst. Kleur heeft hij daarbij afgezworen, want dat leidt alleen maar af aldus Van de Velde zelf.
Voor deze tentoonstelling gebruikte Van de Velde de foto’s van de match tussen Boris Spassky en Bobby Fischer om het wereldkampioenschap schaken in 1972 in Reykjavik. Een confrontatie tijdens de Koude Oorlog tussen twee schakers en twee maatschappelijke systemen, het individu Bobby Fischer uit Amerika versus de Sovjet-Russische schaakhegemonie, belichaamd door Boris Spassky. Fischer verliest de eerste partij door een loper te offeren: the lost Bishop. Vervolgens komt hij voor de tweede partij niet opdagen, maar uiteindelijk wint hij wel de match om de wereldtitel van Boris Spassky. Dit was de setting die Van de Velde gebruikte voor zijn tentoonstelling. Hij verdiepte zich in verder in Bobby Fischer, in de manier waarop hij toch wereldkampioen werd, maar ook in het leven van Bobby Fischer na het behalen van de wereldtitel. Van de Velde beeldde zich in hoe het zou zijn om zelf te leven als dit schaakgenie. Het inbeelden vertaalt zich naar een structuur, een verhaallijn, tekeningen en met de bijbehorende tekst die hij aan zijn tekeningen toevoegde, ontstond de tentoonstelling ‘The Lost Bishop’.
Voor deze tentoonstelling maakte Van de Velde een tekening van 9 x 3 meter op een aluminium wand die op de tentoonstelling vrij in de ruimte staat. Samen met een aantal andere tekeningen op papier verbeeld deze gigantische tekening Van de Velde zijn beeld van de match tussen Spassky en Fischer. Daarmee kan Van de Velde – onder meer via het toevoegen van teksten — zijn verhaal vertellen.
Vroeger schreef Van de Velde teksten op de muren naast de tekeningen. Nu staan de teksten op de tekeningen zelf en zijn ze langer, waardoor ze kleiner zijn geschreven.
Van de Velde vertelt dat het interessant te vinden dat je de tekst niet kan lezen als je de tekening van ver bekijkt. Daarvoor moet je dan dichterbij komen, maar dan zie je de tekening weer niet meer. Aldus wordt je als toeschouwer gedwongen een beweging te maken en kan je nooit het hele werk vatten.
Galerie Tegenboschvanvreden in Amsterdam organiseert van 19 mei tot 30 juni een gelijknamige tentoonstelling van Rinus Van de Velde. ‘The Lost Bishop’.
In Reeuwijk is er in het Streekmuseum Reeuwijk een tentoonstelling met een leuke collectie schaakstukken van Simon Post uit Bodegraven te zien.
Simon Post is al bijna 40 jaar lid van de Schaakclub Bodegraven en terugkomend van diverse reizen kwam hij vaak met een mooi schaakspel thuis.
“Overal kom je schaakspellen tegen en dat maakt het leuk om te verzamelen”, aldus Simon Post.
Het bezoekadres van het Streekmuseum Reeuwijk is Oudeweg 3, 2811 NM Reeuwijk. De Openingstijden zijn zaterdag 10.00 uur tot 17.00 uur, zondag 13.00 uur tot 17.00 uur. De schaakstukken zijn tot eind november te zien.
Zondag 9 januari jl. werd in Ede bij Kunsthandel Simonis en Buunck een uniek schaakfeest georganiseerd. De kunsthandel is in vier panden gevestigd in de Notaris Fischerstraat in Ede. In elk pand worden kunstwerken van één bepaalde kunststroming verkocht. Het grootste pand is het zg. Fischerhuis, een rijksmonument en voormalig huis van ex-notaris Fischer. Frank Buunck (mede-eigenaar) is zelf een schaakverzamelaar en verkoopt regelmatig schilderijen en andere curiosa rondom schaken. Bij de opening van het Fischerhuis enkele jaren geleden wilde Frank Buunck deze laten openen door grootmeester Bobby Fischer. Maar dit lukte helaas niet. Vanaf die tijd loopt Frank Buunck met het idee om een schaakfeest te organiseren met schaken en kunst in zijn voor één dag omgedoopte “Bobby Fischerhuis”.
Inmiddels is Bobby Fischer overleden. Aanleiding om nu een ‘Bobby Fischer Schaakfeest’ te organiseren was het 85e Lustrum van de Edense Schaak-vereniging, waar Frank Buunck zelf lid van is.
Tussen de schilderijen in twee verschillende panden werd simultaan geschaakt door de jonge grootmeester Amish Giri op 33 borden en IM Hans Böhm op 18 borden.
Hans Böhm leidde Giri in door hem vragen te stellen die door het publiek werden gesteld. Zo kwamen we te weten dat Giri nog in vwo 5 zit op de oude school van Jan Timman in Den Haag en dat Giri niet traint op vaste tijden. Alle schaakborden, waar op werd gespeeld, waren ‘historische’ schaakspelen van ivoor, been en hout die door Frank Buunck in zijn geheel op een veiling in Londen zijn gekocht. Van de meeste schaakspelen waren de stukken herkenbaar. Hans Böhm speelde met enkele spelen waarvan de stukken minder goed te onderscheiden zijn.
Motiefgroep leden Jos van Raan (foto links ) en Leo Hovestad schaakten mee. Vele andere Motiefgroep leden bevonden zich in het publiek.
Speciaal voor deze dag had Frank Buunck bovendien een 30 tal schaakschilderijen uit verschillende tijdsperioden uit zijn collectie tentoongesteld (zie cover deze Schaakkoerier). Veel van deze schilderijen en prenten zijn nog altijd te koop. Tevens stonden er in diverse vitrines nog meer bijzondere schaakspelen van onder andere Venetiaans glas en een bijzonder modern spel in goud en zilver dat bleek ontworpen voor de match van Fischer- Spaskky in 1972 te Reykjavik (zie foto’s).
Er waren ook curiosa met Schaakmotief te koop. Na het schaakfeest is de schaakcollectie te koop in één van de bovenzalen van het Fischerhuis (enkele matroeska’s met een schaakstelling op hun buik, zie foto, oude schaakklokken en schilderijen etc.) Zeker een bezoekje waard.
De dag was een groot succes en Frank Buunck heeft al aangekondigd hiervan een jaarlijks terugkerend evenement te maken en zijn Fischerhuis jaarlijks één dag om te toveren in een ‘Bobby Fischer schaakhuis’.
Op http://www.simonis-buunk.nl trefwoord ‘schaak’ is een groot deel van de schaakcollectie te zien, inclusief toelichting. Speciaal voor deze gelegenheid heeft Simonis en Buunck een full-color kleurrijke verkoop Schaakschilderijencatalogus van 40 pagina met toelichting uitgegeven die voor € 7,50 te koop is en in zijn geheel nog op de site http://www.simonis-buunk.nl te zien is.
