Motiefgroep Schaken

Categorie: Tentoonstelling

  • Tentoonstelling ’Erwin Olaf Freedom’ in het Stedelijk museum Amsterdam

    Tentoonstelling ’Erwin Olaf Freedom’ in het Stedelijk museum Amsterdam

    door Henk Alberts

    Erwin Olaf, eigenlijk Erwin Olaf Springveld, (Hilversum, 2 juli 1959 – Groningen, 20 september 2023) is hot, zeker ook na zijn dood en daarom nu al weer de 3e grote tentoonstelling binnen 8 jaar. In Schaakkoerier 160 leest u over de dubbeltentoonstelling die van 16 februari 2018 t/m 12 mei 2019 t.g.v. zijn 60e verjaardag in het Gemeente-museum Den Haag en het naastgelegen Fotomuseum plaatsvond. En in Schaakkoerier 189 leest u over een kleine tentoonstelling ‘ter ere en herinnering’ die van 24 oktober 2023 t/m 10 maart 2024 in het Groninger Museum plaatsvond. En nu is er de tentoonstelling ’Erwin Olaf Freedom’ van 11 oktober 2025 t/m 1 maart 2026 in het Stedelijk museum in Amsterdam.

    Wat valt er nog aan nieuws over Erwin Olaf te zeggen? Hij had tentoonstellingen in binnen- en buitenland, deed prestigieuze opdrachten als een portretreeks voor het Nederlands koningshuis. Een ‘kerncollectie’ van zijn werk, bijna 500 afdrukken, portfolio’s, video’s, magazines, boeken en posters is sinds mei 2018 – als zijnde nationaal erfgoed – in de collectie van het Rijksmuseum opgenomen.

    Voor ons is belangrijk om te vermelden (herhalen) dat zijn internationale doorbraak zijn fotoserie Chessmen was, welke in 1987 voor het eerst in het in het Groninger museum te zien was. Het betreft een serie van vervreemdende zwart/wit foto’s waarin Erwin Olaf de 32 schaakstukken op zijn manier weergeeft middels fier poserende naaktmodellen met bizarre attributen. 6 van de 32 schaakstukken zijn nu in Amsterdam te zien.

    Opvallend was ook dat er een rij stond voor het kunnen bezoeken van de tentoon-stelling. Mogelijk komt dat ook omdat de focus – meer dan in eerdere tentoonstellingen – ligt op zijn beginperiode als fotograaf voor blootbladen als de Nieuwe Revue en zijn homo-erotische foto’s in zijn rol als voorvechter voor homo-emancipatie. Ik kan hier in een keurig blad als de Schaakkoerier geen foto’s van laten zien.

    Uiteraard bekeek ik ook de vaste collectie van het Stedelijk Museum. De ‘Minimum Chess Set’, zoals in 2017 door Rob Spaans in zijn boek beschreven is inmiddels niet meer te zien. Daarvoor in de plaats is er nu het schilderij ‘De Schaakspelers’ uit 1973 van de hand van Quintus Jan Telting. Olieverf op doek, verworven met de steun van de Vriendenloterij in 2020. Het werk hangt naast een ander werk van Quintus Jan Telting (Opus #1481 uit 1985) in een zaal met als thema Kunstenaars tussen culturen: ‘Veel kunstenaars hebben tijdelijk of langdurig op verschillende plekken in de wereld gewoond. Zij voelen zich verbonden met een mix aan culturen en dit is terug te zien in hun werk.’

    Quintus Jan Telting werd in 1931 in Curaçao geboren als zoon van de kunstschilder Govert Jan Telting. Quintus Jan verliet Suriname op 16-jarige leeftijd als verstekeling. Van 1947 tot 1956 reisde hij als zeeman de wereld rond met als tussenstop een reis van anderhalf jaar door India. Vanaf 1956 studeerde hij 3 jaar aan het Muzieklyceum in Amsterdam. Daarna emigreerde hij naar de Verenigde Staten. Hij vestigde zich in New York, waar hij ’s nachts werkte en overdag schilderde. In 1970 keerde Quintus Jan Telting terug naar Amsterdam waar hij woonde en werkte tot aan zijn dood in 2003.

  • Schaaktentoonstelling in museum Belvédère in Heerenveen

    Schaaktentoonstelling in museum Belvédère in Heerenveen

    door Henk Alberts

    Van half december 2025 t/m 8 februari 2026 heeft Museum Belvédère een kleine tentoonstelling met zes bijzondere schaakspellen uit de eigen collectie. Daaronder het hiernaast afgebeelde schaakspel van Vilmos Huszár. Deze Hongaars-Nederlandse kunstenaar was een van de oprichters van de Stijl. De tentoonstelling wordt aangevuld met het van het Max Euwe Centrum geleende schaakbord, waarop Euwe in 1935 wereldkampioen werd.

    Bij de tentoonstelling verschijnt een speciale schaakeditie van MB, het tijdschrift van het museum. Dit tijdschrift gaat over de relatie tussen kunst en denksport door de eeuwen heen. Daarnaast is er op zaterdag 20 december het eerste Belvédère Schaaktoernooi, waaraan 13 beeldende kunstenaars en één schrijver deelnemen. In de westvleugel van het museum strijden zij dan – tussen kunst en bezoekers – om de eerste, en wellicht enige, MB-Schaakbokaal.

    Museum Belvédère
    Oranje Nassaulaan 12
    Heerenveen-Oranjewoud

    Openingstijden: dinsdag t/m zondag 10.00 – 17.00 uur

  • Tentoonstelling ‘De geboorte van de stad – Op zoek naar middeleeuws Amsterdam’ in Gemeente Amsterdam Stadsarchief

    Tentoonstelling ‘De geboorte van de stad – Op zoek naar middeleeuws Amsterdam’ in Gemeente Amsterdam Stadsarchief

    door Henk Alberts

    Dit jaar viert Amsterdam haar 750-jarig bestaan. Het leidt tot veel extra activiteiten in de stad, waaronder van 7 maart t/m 6 juli de tentoonstelling ‘De geboorte van de stad. Op zoek naar middeleeuws Amsterdam’ in het Stadsarchief Amsterdam.
    Deze tentoonstelling vertelt aan de hand van archeologische vondsten de oudste geschiedenis van de stad, nog zelfs voor de officiële geboortedatum van de stad, het door graaf Floris V uitgevaardigde tolprivilege van 27 oktober 1275.

    In die tentoonstelling stond ook bijgaande schaakstuk, een Paard, gedateerd 1375-1425. “Dit schaakstuk, het paard, is gevonden tussen het afval van wachters van de Sint-Olofpoort, dat daar in de stadsgracht was gegooid, Been, 4 cm hoog.” Bij de tentoonstelling is ook een gelijknamig boek verschenen, waarin het schaakstuk ook is opgenomen.

    Oplettende lezers zullen gezien hebben dat de tentoonstelling (6 juli) inmiddels allang is afgelopen. Maar toch is een groot deel van de tentoonstelling – waaronder het schaakpaard – in de tentoonstellingszaal van het museum blijven staan (tot in ieder geval het einde van dit jaar?!)

    Gemeente Amsterdam Stadsarchief Adres: Vijzelstraat 32, Amsterdam
    Dinsdag t/m vrijdag van 10.00-17.00 uur, zaterdag en zondag van 12.00-17.00 uur.

  • Tentoonstelling ‘Johannes Esser – Bevlogen idealist’ in het Mondriaanmuseum in Amersfoort

    Tentoonstelling ‘Johannes Esser – Bevlogen idealist’ in het Mondriaanmuseum in Amersfoort

    door Henk Alberts

    Onder bovenstaande titel vindt er van 18 oktober 2025 t/m 22 februari 2026 een tentoonstelling plaats in het Mondriaanmuseum in Amersfoort. Als inleiding bij de tentoonstelling schrijft het museum: “Johannes Esser was een verwoed kunstverzamelaar. Maar wie was deze de man eigenlijk? Neem een kijkje in het leven van deze bijzondere persoonlijkheid, die ook naam maakte als plastisch chirurg, huisarts, ondernemer én Nederlands schaakkampioen.”

    Een aanleiding voor de tentoonstelling is het feit dat het Mondriaanhuis in Amersfoort in 2022 uit de voormalige kunstcollectie van Johannes Esser negen vroege werken van Piet Mondriaan kocht. En een (mede) aanleiding voor de tentoonstelling is ongetwijfeld de in maart 2024 verschenen biografie ‘Ik wil koning zijn: de lotgevallen van het genie Johannes Esser’ geschreven door David de Poel. Deze David de Poel is getrouwd met een kleindochter van Jan Esser en had daarmee voor dit boek ook onbeperkt toegang tot de familie-archieven. In de recensies van het boek lezen we onder andere: “Dit is het verhaal van een man die op onvermoeibare wijze zijn droom najaagt: een zelfstandig grondgebied om alle patiënten die plastische chirurgie nodig hebben, ongeacht hun afkomst, te laten opereren door de allerbeste chirurgen op aarde. Om zijn doel te bereiken is geen moeite hem te veel. Hij reist de halve wereld over om medestanders voor zijn instituut te vinden. Die zijn er. Tegenstand is er ook. Maar Johannes is eraan gewend om te denken als een schaker en weet: de aanval is de beste verdediging.”

    Maar wat waarschijnlijk heel weinig mensen zullen beseffen: dit is niet de eerste tentoonstelling over Esser. Want van 13 december 2005 t/m 28 april 2006 vond er in het Singermuseum in Laren de tentoonstelling “Mondriaan, Breitner, Sluijters e.a. De onstuitbare verzamelaar J.F.S. Esser” plaats. Wel typisch overigens dat de in 1946 overleden Esser in 2005 Jan Esser wordt genoemd, en nu 2025 Johannes Esser. Volgens diverse bronnen is het namelijk Johannes Fredericus Samuel Esser, roepnaam Jan.

    Jan Esser wordt dus door Hans Ree (in het boek Schitterend Schaak) “de vergeten kampioen” genoemd. Immers is Esser maar liefst 2x Nederlands Kampioen geweest. In 1908 won Jan Esser ex aequo met M.F.S. Pape de eerste prijs in de hoofdgroep van de Bondswedstrijden in Haarlem. Dit toernooi werd in die tijd, toen er nog geen officieel kampioenschap bestond, als het onofficiële Nederlands kampioenschap beschouwd. En officieel Nederlands kampioen werd hij in 1913 door Rudolf Loman, de kampioen van 1912 in een match over maximaal zes partijen met 3,5-0,5 te verslaan. Verder speelde Esser vooral veel korte matches. Zo wist hij bijvoorbeeld in 1910 Yanowsky met 2-1 te verslaan. (Dezelfde Yanowsky die in die jaren een match tegen Lasker gelijk wist te spelen.) Maar een wereldtopper was Esser zeker ook niet. In Londen 1899 scoorde hij bijvoorbeeld slechts 4 uit 11, ver achter echte toppers als Marshall, Marco en Mieses. Maar ook als schaakorganisator was Esser zeer actief. Al in 1893 richtte hij in Leiden samen met een paar klasgenoten de schaakclub Morphy op. Van 1898 tot 1915 zat hij in de redactie van het Tijdschrift, orgaan van de Nederlandse Schaakbond. Hij was in 1908/1909 enkele maanden voorzitter van de Nederlandse Schaakbond. En in 1910 richtte hij de Amsterdamse Schaakclub Parkwijk op. Van 1909 tot 1913 verzorgde hij tenslotte ook nog de zaterdagse schaakrubriek van het Algemeen Handelsblad.

    Na zijn studie medicijnen en tandheelkunde maakte Esser in de winter van 1903/1904 als schakend scheeps-arts een reis naar Zuid Amerika en de Verenigde Staten. Bijgaande foto is tijdens deze reis in 1904 in Caracas, Venezuela, genomen. De foto toont Esser als schakende scheepsarts. Deze foto was destijds in Laren en nu ook op de tentoonstelling in Amersfoort te zien.

    Na zijn studie medicijnen en tandheelkunde maakte Esser in de winter van 1903/1904 als schakend scheeps-arts een reis naar Zuid Amerika en de Verenigde Staten. Bijgaande foto is tijdens deze reis in 1904 in Caracas, Venezuela, genomen. De foto toont Esser als schakende scheepsarts. Deze foto was destijds in Laren en nu ook op de tentoonstelling in Amersfoort te zien.



    Esser werd terug in Nederland huisarts in Amsterdamse (1905-1913). Onder zijn patiënten telde hij mensen als Sluijters en Breitner, die hem zo weer introduceerden bij andere kunstenaars. In die periode bracht Esser meer dan 800 kunstwerken bij elkaar. ‘Uit de eerste hand’ kocht hij werken van jonge, nog onbekende ‘ultra-moderne’ kunstenaars als Jan Sluijters, Leo Gestel, Piet Mondriaan en Piet van der Hem. Esser steunde ze en zorgde ook voor naamsbekendheid. Hij wordt beschouwd als de eerste serieuze Mondriaan-verzamelaar.

    Later, na zijn werk bij het front in de eerste Wereldoorlog, had Esser als droom het realiseren van een onafhankelijke chirurgische vrijstaat waar plastische chirurgie voor iedereen beschikbaar zou zijn. Daartoe reisde hij vrijwel onafgebroken heel Europa door en kreeg hij steunbetuigingen van onafzienbare reeks invloedrijke personen, zoals Mussolini, Franco, Salazar, Koningin Wilhelmina en Koning George van Griekenland. Die vrijstaat was ook bijna een feit geworden toen Esser in 1937 een Grieks eiland ter beschikking werd gesteld. Door eigen toedoen werd de droom echter geen werkelijkheid daar Esser totale onafhankelijkheid eiste en niet toestond dat er twee Grieks politieagenten op het eiland werden gestationeerd voor de openbare orde.

    Verder info: Mondriaanhuis, Kortegracht 11 Amersfoort
    Open: dinsdag t/m zondag van 10 tot 17 uur en in schoolvakanties ook op de maandag

    Voor een aanvullend audiofragment uit met het oog op morgen luister naar.

  • Tentoonstelling ‘Binnen kijken bij Matthijs Röling’ in Museum Wierdenland in Ezinge

    Tentoonstelling ‘Binnen kijken bij Matthijs Röling’ in Museum Wierdenland in Ezinge

    Van 17 december 2022 t/m 4 juni 2023 is in museum Wierdenland in Ezinge
    De tentoonstelling ‘Binnen kijken bij Matthijs Röling’ te zien.

    Al meer dan vijftig jaar woont Matthijs Röling, geboren op 3 maart 1943 in Oostkapelle, nu in een monumentale boerderij die in Ezinge op een steenworp afstand van Museum Wierdenland staat. Het is de aanleiding om zijn tachtigste verjaardag middels een grote jubileumtentoonstelling in dat museum te vieren. Die tentoonstelling is in nauw overleg met Matthijs Röling en zijn familie tot stand gekomen en heeft als thema ‘binnen’. Binnen dat thema worden schilderijen van de hand van Matthijs Röling getoond. Die schilderijen met onder meer interieurs, stillevens en portretten geven tezamen een kijkje bij Matthijs Röling binnen.

    Behalve veel schilderijen is er ook aandacht voor het interieur van de boerderij in Ezinge, waarin Röling al meer dan 50 jaar woont en waarin hij ook diverse muurschilderingen maakte. Door zijn hele huis heen heeft Röling muurschilderingen gemaakt. Hoogtepunten zijn voor hem die in
    zijn atelier, keuken en serre. Speciaal voor deze tentoonstelling fotografeerde Mischa Keijser het interieur van de monumentale boerderij. Een selectie van deze foto’s is in de tentoonstelling te zien.

    De kunstenaar Matthijs Röling volgde in zijn jeugd lessen aan de Haagse Academie voor Beeldende Kunsten en aan de Rijksacademie te Amsterdam. Beide opleidingen maakte hij niet af; hij zocht liever zijn eigen weg. En in een tijd dat velen abstract gingen werken, bleef Röling juist bewust op het figuratieve pad. Hij ontwikkelde een geheel eigen stijl, waarbij hij zich door de Italiaanse Renaissance liet inspireren.

    De artistieke doorbraak van Matthijs Röling kwam in 1976 met een serie stillevens ‘de Vier Jaargetijden’, ook wel de ‘kastjes’ genoemd.

    In vier schilderijen, zoekplaatjes met veel oog voor detail en vol met symboliek beeldt Matthijs Röling hierin de vier jaargetijden, Lente, Zomer, Herfst en Winter uit.

    In het kastje ‘Zomer’ zien we onder andere een schaakbord, een wereldbol, een aantal potten, fruit op een bord, een ansichtkaart en nog veel meer. Aan de fleurigheid kun je zien dat het zomer is. Röling gebruikte warme, zonnige kleuren en vrolijkheid. Rood daarom erg aanwezige kleur en alle tinten worden gebruikt wat een rustgevend maar toch levendig gevoel geeft. Ook blauw komt erg terug in dit schilderij. Naast de wereldbol kom je over het hele doek kleine blauwe vakjes tegen zoals in de tegels, de papieren hangers en de geometrische figuren. Het geeft een wat onwerkelijk gevoel doordat de kleuren net iets warmer zijn als in het echt. De Vier Jaargetijden zijn uiteraard te zien bij de tentoonstelling in museum Wierdenland.

    Matthijs Röling schilderde bovenstaand werk, olieverf op doek, in 1978. In alle eenvoud is er een schaakbord te zien, waarop een (lege) beker en twee schaaltjes, respectievelijk gevuld met pruimen en met eieren.

    Verdere landelijke bekendheid en waardering kreeg Matthijs Röling met zijn monumentale wandschilderingen die hij met Wout Muller maakte. Begin jaren tachtig werd hij samen met Wout Muller in de gelegenheid gesteld het Nijsinghhuis te Eelde van wandschilderingen te voorzien. Hierna volgde andere opdrachten vergelijkbare opdrachten in met name Noord-Nederland.

    en ander schaakschilderij dat op de tentoonstelling te zien is, is het bekende schilderij ‘Pruimen en eieren’ Het oeuvre van Matthijs Röling omvat inmiddels een periode van zo’n 35 jaar en vertoont ondanks een verandering in stijl grote consistentie. De thema’s in Rölings werk zijn veelomvattend: stillevens, interieurs, portretten, naakten, landschappen en mythologische voorstellingen. Maar als één van de weinigen nam hij het in de jaren zeventig openlijk op voor de figuratieve schilderkunst. ‘Dat alleenzaligmakende van de moderne kunst stond mij verschrikkelijk tegen. Ik ben een conservatief in die zin dat ik vind dat je het goede moet behouden.

    Niet zozeer het object zelf, maar de wijze waarop het geschilderd is, is voor Matthijs Röling van belang. De stofuitdrukking, lichtval en kleuren zijn de werkelijke reden om te schilderen. Zijn jeugd, het dagelijks leven en de klassieke oudheid zijn zijn inspiratiebronnen.

    De kunstenaar ontkent niet dat zijn schilderijen soms een vlucht zijn uit de dagelijkse realiteit. ‘Ik heb niet veel pretenties of boodschappen aan de wereld. Ik ben een escapist die naar elders verlangt, naar rust en genot; weg van deze rotwereld waar ik veel van houd.’ Als schilder en als voormalig docent aan de Academie Minerva te Groningen heeft Röling grote kennis van en belangstelling voor de kunstgeschiedenis.

    In een door het museum Wierdenland eerder uitgegeven catalogus ‘Tuin in Ezinge’ (te koop in de museumwinkel voor 20 Euro), zijn ook beide onderstaande schilderijen uit respectievelijk 1969 en 1985 te vinden (De laatste slechts een detail, begreep ik.) Of deze beide werken ook op de tentoonstelling te zien zijn is mij op dit moment onbekend.

    Tijdens de tentoonstelling ‘Binnen kijken bij Matthijs Röling’ kunnen de bezoekers in de filmzaal een documentaire bekijken die in 2018 van de kunstenaar is gemaakt. De film duurt 50 minuten. Hij wordt elke dag om 13.45 en om 15.45 getoond.

    Museum Wierdenland, Van Swinderenweg 10, 9891 AD Ezinge

    Geopend:
    november t/m maart: dinsdag t/m zondag, 13-17 uur.
    april t/m oktober: dinsdag t/m zondag, 11-17 uur.

  • Schaakstukkenontwerpwedstrijd 2022

    Schaakstukkenontwerpwedstrijd 2022

    Op 1 januari zijn alle musea dicht, maar niet het Schaakstukkenmuseum in Rotterdam. Dit museum gelegen in de Kubuswoningen in Rotterdam, is op 1 januari altijd open, want traditioneel vindt er in het schaakstukkenmuseum op nieuwjaarsdag de prijsuitreiking van de jaarlijkse schaakstukkenontwerpwedstrijd plaats. Een gezellig evenement met gratis fris-drank, hapjes en ook nog eens de live-muziek van De Balcony Players.

    De afgelopen jaren was een dergelijke fysieke prijsuitreiking helaas niet mogelijk, door de lockdown die ook het schaakstukkenmuseum trof. Wel werd vorig jaar – op 1 januari 2022 de prijs voor de schaakstukkenontwerpwedstrijd middels een opgenomen filmpje via internet onthuld.

    Maar dit jaar was alles weer als vanouds. Vanaf circa 14.00 uur was het schaakstukkenmuseum geopend en pakweg een half uurtje later begon de prijsuitreiking van de Schaakstukkenontwerpwedstrijd door de jarige museumdirecteur Ridder Dijkshoorn.

    Op de 4e plaatst eindigde dit jaar het schaakspel ‘Kaarsen’ gemaakt door
    Daan Matla met 195 (15%) van de 1331 uitgebrachte stemmen.
    Derde eindigde het schaakspel ‘Letterlijk en figuurlijk’ van Bert Jurling met 243 stemmen (18%). Tweede werd het schaakspel ‘Sluitring’ met 384 stemmen (29%).
    En de winnaar was het schaakspel “Pinguïns’ van de hand van Ivanka Kovacs.

    Het winnende schaakspel krijgt, net als alle eerdere winnaars van het schaakstukkenontwerpwedstrijd een plaatsje in het schaakstukkenmuseum, zodat het daar naast de eerdere winnaars van de schaakstukkenontwerpwedstrijd te bewonderen zal zijn.

    En ook in 2023 is er weer een schaakstukkenontwerpwedstrijd. De zelfgemaakte schaakspellen kunnen nog tot 1 maart 2023 bij het schaakstukkenmuseum afgeleverd worden. Op zaterdag 3 maart, tijdens de Rotterdamse Museumnacht, zullen alle inzendingen dan voor het eerst te zien zijn. En vanaf de museumnacht tot eind 2023 kunnen de bezoekers dan op hun favoriete ontwerp stemmen. En schrijf maar alvast in uw agenda: 1 januari 2024 is de prijsuitreiking van de schaakstukkenontwerpwedstrijd 2023.

    Zie voor meer informatie de site van het schaakstukkenmuseum op http://www.schaakstukkenmuseum.nl.

  • Schaaktentoonstelling in het Hoogovensmuseum

    Schaaktentoonstelling in het Hoogovensmuseum

    Vanaf 14 januari is er in het Hoogovens Museum in Velsen-Noord een kleine schaaktentoonstelling ingericht t.g.v. het feit dat er dit jaar voor de 85e keer in Wijk aan Zee geschaakt wordt.

    De mini-tentoonstelling vertelt middels een aantal bijzondere objecten de geschiedenis van het Hoogovens- / Corus- / Tata schaaktoernooi in Wijk aan Zee. Samensteller van de tentoonstelling Evert Hessels heeft zelf jarenlang meegedaan aan het toernooi (bij de amateurs)en haalt op deze manier herinneringen op aan die toernooien.

    Het Hoogovensmuseum toont de geschiedenis van het Staalbedrijf in IJmuiden. De ontwikkeling van de IJzer- en Staalindustrie wordt levend gehouden door het presenteren van objecten, historische documenten, foto’s en filmmateriaal. Het museum is gevestigd in de oude buizen-gieterij, welke gelegen is net buiten het bedrijfsterrein van Tata Steel. Adres: Wenckebachstraat 1(2J-03, 1951 JZ Velsen-Noord). De openingstijden zijn op woensdag, zaterdag en zondag van 10:30 uur tot 16:00 uur.

  • Tentoonstelling Bezieling in het schaken in Amersfoort

    Tentoonstelling Bezieling in het schaken in Amersfoort

    Expositie ‘Bezieling in het schaken’

    Bij Kunstkader, Nijverheidsweg-Noord 90 in Amersfoort, is van 11 oktober tot en met 6 november de expositie “Bezieling in het schaken” te zien. Het betreft een tentoonstelling van 14 schaakschilderijen van de kunstenaar Tjerk Zijlstra.
    Tjerk Zijlstra kennen wij van zijn eerdere tentoonstellingen, bijvoorbeeld in Druten 2008 en Amersfoort 2001

    De tentoonstelling zou oorspronkelijk in maart plaatsvinden. Dit werd door corona verschoven naar april, en uiteindelijk werd de tentoonstelling pas in oktober.

    Boek bij tentoonstelling

    Bij de tentoonstelling hoort ook een boek. In dit boek, ook onder de titel ‘Bezieling in het schaken’, worden de schilderijen van Tjerk Zijlstra vergezeld van een tekst en/of een schaakstelling van Ronald Staal. Hierin wordt de ene keer door Ronald een verhaal verteld dat bij een reeds geschilderd werk van Tjerk hoort, de andere keer laat de schilder zich inspireren door een schaaksprookje of een boeiende schaakstelling van een grootmeester. Soms hebben schrijver en schilder elkaar al doende geïnspireerd. Het boek kost 20 Euro en is ook te verkrijgen via de site www.tjerkzijlstra.nl

    Eveneens daar verkrijgbaar zijn de eerder verschenen boeken ‘De prenten van de os’ en ‘Schaakkuriosa in kleur’ waarin ook schaakschilderijen van Zijlstra staan afgebeeld.

    De expositie is te bezichtigen t/m 6 november, op dinsdag tot en met zaterdag van 9.00 tot 17.00 uur en eventueel op afspraak. Op zondag 1 november is er een extra mogelijkheid tot bezoeken, waar schilder en schrijver in levende lijve aanwezig zullen zijn. U kunt zich hiervoor inschrijven via tjerkzijlstra.nl/reserveren.

  • Schaakbeelden aan Zee

    Schaakbeelden aan Zee

    Germaine Richier (1902-1959) was een Franse beeldhouwster, die enigszins in de vergetelheid dreigde te geraken maar nu door het Museum Beelden aan Zee in Scheveningen daarvan gered is met de tentoonstelling Mensbeeld – Mensbeest. Terecht, want ze heeft bijgedragen aan de cultuur van het schaakspel in de vorm van een beeldengroep met een schaakmotief. Het draagt de titel Het schaakbord, groot (L’Echiquier, grand) en Richier maakte het vlak voor haar dood in 1959. De bekendste versie van dit werk bevindt zich in de Jardin des Tuileries, Parijs. Het is niet ongebruikelijk om van een beeldhouwwerk meerdere exemplaren te vervaardigen. Tot ons geluk, want er staat dus ook een exemplaar van dit werk op de tentoonstelling in Scheveningen. Het is geplaatst in de Grote Zaal. Om een idee van de waarde te geven: in 2014 veilde Christie’s een exemplaar voor ruim anderhalf miljoen euro.

    De beeldengroep bestaat uit vijf elementen die elk een schaakstuk voorstellen; alleen de pion heeft geen representant gekregen. De creaties van Richier worden gekenmerkt door zowel menselijke als dierlijke elementen. Dat verklaart de titel van deze tentoonstelling. Er is duidelijk enige gelijkenis met het bekende schaakbeeld van Max Ernst De koning spelend met de dame. Richiers schaakstukken zien er enerzijds zeer dreigend uit, maar tegelijkertijd zien ze er uit als veteranen gehavend door de vele keren dat ze aan de schaakstrijd hebben deelgenomen. Het donkergekleurde brons draagt bij aan die dreigende en sombere indruk. Of Richier dat ook zo bedoeld heeft is de vraag. Zelf heeft ze de donkere bronzen versies nooit gezien. Ze had alleen een lichte versie van gips gemaakt en die met kleurige verf beschilderd. Deze versie is eigendom van de Tate Gallery in Londen. 

    De titel Het schaakbord, groot suggereert dat er ook een kunstwerk van haar hand is met de titel Het schaakbord, klein (L’Echiquier, petit). Dat klopt, Richier heeft in 1955 een werk met die titel vervaardigd. De geschatte waarde daarvan is rond de vier ton, gebaseerd op een veiling van Christie’s in 2013. Het grote schaakbord lijkt sterk op het kleine schaakbord. Een verschil is dat het kleine kunstwerk een ondergrond heeft, zodat de schaakstukken een vaste opstelling hebben. De kleine versie is niet te zien op de tentoonstelling Mensbeeld – Mensbeest die u nog tot 6 september kunt bezoeken.

    Bij mijn bezoek in juni was er overigens nog een tweede schaakkunstwerk in het museum te bewonderen. Het is gemaakt door Klaas Gubbels in 2016 en heeft als titel Max. De voor Gubbels kenmerkende tafel en koffiepot is aangevuld met een schaakpaard dat aan een ex libris van Euwe zou zijn ontleend.

    Tot wanneer u dit werk in Museum Beelden aan Zee kunt zien is niet te zeggen, omdat het er stond (staat?) in afwachting van retour aan de eigenaar. Max was onderdeel van een eerdere tentoonstelling in Museum Beelden aan Zee. Het staat in de Lichthof (een plattegrond is bij de kassa verkrijgbaar). Dat deel van het museum kunt u vanaf het hooggelegen terras zien, maar u kunt die binnenplaats ook bezoeken. Daarvoor moet u wel met enige doortastendheid een weinig uitnodigend stalen hekwerk passeren. Voor degene die de tentoonstelling gaat bezoeken, hoop ik dat Max er nog steeds staat.

    Rob Spaans

  • Computerschaak

    Computerschaak

    Tot 20 oktober 2019 wordt in museum De Casteelse Poort in Wageningen ( https://www.casteelsepoort.nl/) een tentoonstelling gehouden over het werk van de voor de oudere generatie nog bekende kunstenaar Eppo Doeve, die leefde van 1907 tot 1981

    Eppo Doeve heeft 5 jaar in Wageningen gewoond en dat waren 5 doorslaggevende jaren voor de rest van zijn boeiende leven. Het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid heeft samen met het museum met “Eppo Doeve terug in Wageningen” een boeiende tentoonstelling opgezet over deze veelzijdige kunstenaar.

    Hij is bekend van zijn spotprenten voor de AVRO en in de Groene Amsterdammer maar daarmee doe je hem te kort. Hij was ook jazzmuzikant en toneelspeler en ontwierp in de jaren 50-70 onder andere bankbiljetten, affiches, boekomslagen en olieverfschilderijen. 

    De tentoonstelling legt de nadruk op zijn Wageningse periode. En laat daar nauw een schaakafbeelding tussen zitten. Jan Hein Donner tegen een robot. Of Eppo Doeve Jan Hein kende, weet ik niet, maar het ligt wel voor de hand. Doeve kende ook de kunst van het genieten en kende veel mensen uit het uitgaansleven.

    Jos van Raan