Themanummer ‘‘20 jaar Schaak topstukken verzamelen’ (Schaakkoerier nummer 70)
Het themanummer is een jaarliijks uitkomend produkt van de Motiefgroep Schaken. De opzet van een themanummer is dat het liefst zoveel mogelijk verschillende mensen de kans krijgen om het podium te grijpen en de ruimte hebben om een artikel te schrijven over het gekozen thema.
Dit tweede themanummer kreeg als thema de tentoonstelling ’20 jaar Schaak topstukken verzamelen’ zoals gehouden op zaterdag 24 april 2004 in de schaaktoren in Bunschoten.
De leden van de Motiefgroep Schaken krijgen dit themanummer automatisch toegestuurd, als een extraatje om de zomer door te komen. Voor niet leden is er beperkt de mogelijkheid om dit nummer aan te kopen.
Een moeilijke vraag is de exacte datering van de oudste schaakfoto’s. Er zijn in de verschillende bronnen, zowel op internet als in de diverse boeken, een aantal uiteenlopende dateringen voor de oudste schaakfoto(s) te vinden.
1840 is inmiddels al wat twijfelachtig geworden. Er doken ook allerlei andere jaartallen op, zoals; 1845 ; achterop een ingelijste kopie, Prentenkabinet Leiden 1846 ; achterop een ansichtkaart “The Chess Players 1846” en heel vaak; “Fox Talbot, calotopie 1842-1850” Vermeld zijn jaartallen als: 1840, 1842, 1845, 1846 en 1850. Dat brengt dus de vraag: wat is de correcte datering?
In de uitgebreide boekencollectie van het Prentenkabinet waren er wel een paar aanknopingspunten voor een nadere datering te vinden. Zo is bekend dat één van beide personen op de foto, de man zonder de hoge hoed, de Fransman Antoine François Claudet is. Talbot had in ieder geval in de periode herfst 1842 tot zomer 1844 zeer intensief contact met Antoine Claudet. En er is meer. Algemeen wordt aangenomen dat de foto’s zijn gemaakt zijn in de studio van Claudet. En van die studio van Claudet is bekend dat deze in juni 1841 geopend werd in de Adelaide Gallery in Londen. Deze studio was daarmee de tweede Daguerreotype-studio in Londen, want in maart 1841 opende de Engelsman Richard Beard de eerste studio. Gevoegd bij de vermelding dat Talbot vooral in de periode 1842-1850 zijn foto’s gemaakt heeft, doet aannemen dat een datering van 1842 – 1844 het meest waarschijnlijke is voor de oudste schaakfoto(s). In ieder geval is een datering van 1840 of 1841 niet erg aannemelijk in deze.
Een andere leuke vraag die opdook was: wat betaal je nu voor zo’n foto?
Wat het Prentenkabinet in 1967 voor haar foto betaald heeft, weet ik niet. Wel bleken uit een knipselmap van het Prentenkabinet dat er in latere jaren meerdere foto’s bij Sothebys Londen geveild zijn;
– lot 114, 24 mei 1973 (onbekend welke foto dit exact was)
Inzet ₤300/600 Opbrengst ₤720
Vermeld wordt hierbij nog: “The Chess Players, 1843. This composition differs from the Chess Players sold in these rooms, lot 314, 21 december 1971.” Het lot uit 1973 werd verkocht aan een Amerikaanse verzamelaar, waarschijnlijk Harry Lunn of Larry Schaap wist men mij te vertellen.
– lot 78, 25 april 1986 (foto 1) Inzet ₤600/1000 Opbrengst ₤638
In 1989 werd er in München de tentoonstelling ‘William Henry Fox Talbot – Die aufgehobene Zeit – Photographien von 1839 bis 1845’ gehouden. De bijbehorende poster werd aangeboden op de veiling van de Motiefgroep Schaken op de najaarscontactdag 2006 in Eindhoven. (Gehouden bij het Nederlands Rapid Kampioenschap voor de jeugd op 21 oktober 2006 in de gebouwen van de TU Eindhoven.) Deze poster hangt sindsdien ingelijst bij uw verslaggever thuis in de logeerkamer.
GSM-bijeenkomst 20 – 23 mei 2004 in Heimbuchenthal.
De zustervereniging van de Motiefgroep Schaken hield van 20 t/m 23 mei, zoals gebruikelijk het hemelvaartsweekend haar jaarlijkse contactdag in Heimbuchenthal.
Ook hier waren zoals gebruikelijk een aantal Nederlandse motief-verzamelaars present.
Hieronder een paar foto’s, met name van het snelschaaktoernooi (met dank aan mw. Bloch);
Op Zaterdag 24 april 2004 werd in de ‘schaaktoren’ van SV En Passant in Bunschoten het 20 jarig jubileum gevierd van de Motiefgroep Schaken.Er was een aangepast programma met s’ ochtends al een grote veiling.
Hierdoor werd het direct na opening van de zaal al aardig druk. Er werd druk gehandeld en iedereen vond iets om zijn of haar verzameling aan te vullen.
In de ronde bovenzaal naast de bijeenkomst was door 24 van de aanwezige leden de moeite genomen om een topstuk van hun eigen verzameling mee te brengen. Dit gaf een bijzonder beeld van wat er binnen de Motiefgroep verzameld wordt.
Ieder lid had de moeite genomen bij bij zijn of haar topstuk een klein verhaaltje te schrijven.
Helaas werd het na de veiling met zijn meer dan 200 kavels snel rustiger, zodat er bij de algemene ledenvergadering slechts enkele leden aanwezig waren. Heel positief was dat wij van de ca. 40 leden die zijn geweest enkele nieuwe mensen hebben mogen begroeten
Hopelijk zullen deze en andere de volgende keer weer komen.
Bovenstaande foto bleek zich in Nederland te bevinden en wel in het Prentenkabinet van de Universiteit Leiden, thans onderdeel van de Universiteitsbibliotheek Leiden.
Redenen genoeg dus om – in 2004 – eens met een aantal vragen naar het Prentenkabinet in Leiden af te reizen. Dit met vragen als hoe kwam deze foto nu in Leiden terecht? Wat is het correcte jaartal (1840 – 1842 – 1845 – 1846 – 1850)? En hoeveel verschillende foto’s zijn er nu eigenlijk? En natuurlijk hoop je de originele foto te zien en zo mogelijk in handen te houden.
Om met dat laatste te beginnen; de originele foto ligt heel diep in een gekoelde kluis en daar blijft hij ook. Zien; nee dus. In je handen houden; uitgesloten!
Hoe kwam het Prentenkabinet aan haar foto? Eigenlijk heel eenvoudig. Eind januari 1967 ontving het prentenkabinet een brief uit Silver Spring, Maryland, USA, waarin uit naam van de erven van Talbot aan een geselecteerde groep musea en ‘institutes of higher learning’ het aanbod werd gedaan om uit de persoonlijke collectie van W.A.F Talbot een aantal foto’s te kopen. Dit met als doel om het werk van Talbot wereldwijd voor een zo groot mogelijk publiek toegankelijk te maken.
Afhankelijk van wat een Museum of instituut reeds bezat aan foto’s kreeg zij de mogelijkheid om een set van 3 tot 15 foto’s (periode 1842 – 1850) te kopen.
[ In 1953 was het Prentenkabinet Leiden als eerste openbare instelling in Nederland begonnen om naast prenten en tekeningen ook foto’s te gaan verzamelen en exposeren. Het prentenkabinet bezat en bezit een rijke verzameling foto’s geselecteerd op hun kracht als uitdrukkingsmiddel van een tijd en op hun waarde als individueel kunstwerk. ]
Het Prentenkabinet ging op het aanbod van de erven van W.A.F Talbot in en verwierf daarmee een aantal foto’s waaronder onder meer “de Chess Players” en “Calvert Jones in the cloisters at Lacock Abbey” beide van de hand van Talbot.
[ William Talbot, voluit William Henry Fox Talbot (1800–1877), Brits Filosoof, Egyptoloog, natuur- en scheikundige, was een belangrijke pionier van de fotografie. Als archeoloog was hij bovendien één van de eersten die het spijkerschrift wist te ontcijferen.
Talbot maakt het oudste bekende foto-negatief in de zomer van 1835, een plaatje van een raam in zijn huis in Lacock Abbey (Thans bevind dit negatief zich in de collectie van het Science Museum in het National Museum of Photography, Film and Television in Bradford. Talbot presenteerde zijn uitvinding in een bijeenkomst van de Royal Society op 31 januari 1839, welke datum thans gezien wordt als de officiële geboorte van de fotografie. Er is een museum over zijn werk in Lacock Abbey in een 15e eeuws klooster. Zie het Fox Talbot Museum aldaar
Als details heeft het Prentenkabinet nog bij haar foto vermeld staan: “Calotopie, +1845, zoutdruk.” Verder werd mij daarbij verteld dat de kleur van de originele foto niet, zoals ik zelf verwacht had, in zwart-wit was, doch dat deze bruin is. De bibliothecaresse vertelde mij verder nog dat met +1845 een periode van plus of min 5 jaar bedoeld wordt; dus tussen 1840 en 1850.
Het Prentenkabinet heeft verder een uitgebreide collectie boeken, waaruit nog de nodige achtergrondinformatie over de oudste schaakfoto’s te destilleren valt:
Bekend is dat één van beide personen op de foto, de man zonder de hoge hoed, de Fransman Antoine François Claudet is.
Talbot had in ieder geval in de periode herfst 1842 tot zomer 1844 zeer intensief contact met Antoine Claudet. En er is meer. Algemeen wordt aangenomen dat de foto’s zijn gemaakt zijn in de studio van Claudet. En van die studio van Claudet is bekend dat deze in juni 1841 geopend werd in de Adelaide Gallery in Londen. Deze studio was daarmee de tweede Daguerreotype-studio in Londen, want in maart 1841 opende de Engelsman Richard Beard de eerste studio.
Gevoegd bij de vermelding dat Talbot vooral in de periode 1842-1850 zijn foto’s gemaakt heeft, doet aannemen dat een datering van 1842 – 1844 het meest waarschijnlijke is voor de oudste schaakfoto(s). In ieder geval is een datering van 1840 of 1841 niet erg aannemelijk in deze.
Daarnaast heb ik ook in een paar boeken vermeld zien staan bij een foto “één foto uit een aantal studies (foto’s) van de Chess Players.” Gesuggereerd wordt dat er een groter aantal verschillende foto’s geweest moeten zijn. Echter duiken in de veelheid van boeken van het Prentenkabinet steeds slechts de twee eerder afgebeelde types op. Wel zijn er van beide de nodige exemplaren / afdrukken bekend. De techniek die Talbot gebruikte was in wezen dan ook niet anders dan die van heden ten dagen; Hij maakte een foto, daardoor had hij dan een negatief, een zogenoemd calotype (talbotype), en van dit negatief werden vervolgens naar believen afdrukken (foto’s) gemaakt, die verkocht werden aan belangstellenden.
In één van de boeken zag ik een lijst van verkochte aantallen in de periode 1843-1846, met daarop soms wel 1700-1800 exemplaren per foto. En hoewel niet op die lijst, ook van de beide foto’s van de Chess Players zullen er wel de nodige afdrukken geweest zijn. De bibliothecaresse vertelde mij dat er toch zeker wel zo’n 7 tot 10 exemplaren (van beide foto’s samen) bekend zijn.
Na het verwerven van de foto door het Prentenkabinet, in 1967, is deze afbeelding ook een aantal malen gebruikt om “het werk van Talbot voor een zo groot mogelijk publiek toegankelijk te maken.” Zo zijn in ieder geval de volgende uitgaven bekend;
+ bewijs van lidmaatschap van de Schaaksociëteit Palamedes + vouwblad als reclame voor de Schaaksociëteit Palamedes
(De Schaaksociëteit Palamedes, gesitueerd in het Witte huis in Oestgeest, werd in oktober 1967 door de schaakvereniging LSG opgericht. Het ging echter niet goed en reeds in 1971 ging Palamedes weer ter zielen.)
+ ingelijste kopie uitgegeven door het Prentenkabinet. Deze kopie was ook te zien op de contactdag op 8 november 2003 in Bennekom. Deze was meegenomen en aldaar opgehangen door Martien de Bock.
