Een moeilijke vraag is de exacte datering van de oudste schaakfoto’s. Er zijn in de verschillende bronnen, zowel op internet als in de diverse boeken, een aantal uiteenlopende dateringen voor de oudste schaakfoto(s) te vinden.
1840 is inmiddels al wat twijfelachtig geworden. Er doken ook allerlei andere jaartallen op, zoals; 1845 ; achterop een ingelijste kopie, Prentenkabinet Leiden 1846 ; achterop een ansichtkaart “The Chess Players 1846” en heel vaak; “Fox Talbot, calotopie 1842-1850” Vermeld zijn jaartallen als: 1840, 1842, 1845, 1846 en 1850. Dat brengt dus de vraag: wat is de correcte datering?
In de uitgebreide boekencollectie van het Prentenkabinet waren er wel een paar aanknopingspunten voor een nadere datering te vinden. Zo is bekend dat één van beide personen op de foto, de man zonder de hoge hoed, de Fransman Antoine François Claudet is. Talbot had in ieder geval in de periode herfst 1842 tot zomer 1844 zeer intensief contact met Antoine Claudet. En er is meer. Algemeen wordt aangenomen dat de foto’s zijn gemaakt zijn in de studio van Claudet. En van die studio van Claudet is bekend dat deze in juni 1841 geopend werd in de Adelaide Gallery in Londen. Deze studio was daarmee de tweede Daguerreotype-studio in Londen, want in maart 1841 opende de Engelsman Richard Beard de eerste studio. Gevoegd bij de vermelding dat Talbot vooral in de periode 1842-1850 zijn foto’s gemaakt heeft, doet aannemen dat een datering van 1842 – 1844 het meest waarschijnlijke is voor de oudste schaakfoto(s). In ieder geval is een datering van 1840 of 1841 niet erg aannemelijk in deze.
Een andere leuke vraag die opdook was: wat betaal je nu voor zo’n foto?
Wat het Prentenkabinet in 1967 voor haar foto betaald heeft, weet ik niet. Wel bleken uit een knipselmap van het Prentenkabinet dat er in latere jaren meerdere foto’s bij Sothebys Londen geveild zijn;
– lot 114, 24 mei 1973 (onbekend welke foto dit exact was)
Inzet ₤300/600 Opbrengst ₤720
Vermeld wordt hierbij nog: “The Chess Players, 1843. This composition differs from the Chess Players sold in these rooms, lot 314, 21 december 1971.” Het lot uit 1973 werd verkocht aan een Amerikaanse verzamelaar, waarschijnlijk Harry Lunn of Larry Schaap wist men mij te vertellen.
– lot 78, 25 april 1986 (foto 1) Inzet ₤600/1000 Opbrengst ₤638
In 1989 werd er in München de tentoonstelling ‘William Henry Fox Talbot – Die aufgehobene Zeit – Photographien von 1839 bis 1845’ gehouden. De bijbehorende poster werd aangeboden op de veiling van de Motiefgroep Schaken op de najaarscontactdag 2006 in Eindhoven. (Gehouden bij het Nederlands Rapid Kampioenschap voor de jeugd op 21 oktober 2006 in de gebouwen van de TU Eindhoven.) Deze poster hangt sindsdien ingelijst bij uw verslaggever thuis in de logeerkamer.
Bovenstaande foto bleek zich in Nederland te bevinden en wel in het Prentenkabinet van de Universiteit Leiden, thans onderdeel van de Universiteitsbibliotheek Leiden.
Redenen genoeg dus om – in 2004 – eens met een aantal vragen naar het Prentenkabinet in Leiden af te reizen. Dit met vragen als hoe kwam deze foto nu in Leiden terecht? Wat is het correcte jaartal (1840 – 1842 – 1845 – 1846 – 1850)? En hoeveel verschillende foto’s zijn er nu eigenlijk? En natuurlijk hoop je de originele foto te zien en zo mogelijk in handen te houden.
Om met dat laatste te beginnen; de originele foto ligt heel diep in een gekoelde kluis en daar blijft hij ook. Zien; nee dus. In je handen houden; uitgesloten!
Hoe kwam het Prentenkabinet aan haar foto? Eigenlijk heel eenvoudig. Eind januari 1967 ontving het prentenkabinet een brief uit Silver Spring, Maryland, USA, waarin uit naam van de erven van Talbot aan een geselecteerde groep musea en ‘institutes of higher learning’ het aanbod werd gedaan om uit de persoonlijke collectie van W.A.F Talbot een aantal foto’s te kopen. Dit met als doel om het werk van Talbot wereldwijd voor een zo groot mogelijk publiek toegankelijk te maken.
Afhankelijk van wat een Museum of instituut reeds bezat aan foto’s kreeg zij de mogelijkheid om een set van 3 tot 15 foto’s (periode 1842 – 1850) te kopen.
[ In 1953 was het Prentenkabinet Leiden als eerste openbare instelling in Nederland begonnen om naast prenten en tekeningen ook foto’s te gaan verzamelen en exposeren. Het prentenkabinet bezat en bezit een rijke verzameling foto’s geselecteerd op hun kracht als uitdrukkingsmiddel van een tijd en op hun waarde als individueel kunstwerk. ]
Het Prentenkabinet ging op het aanbod van de erven van W.A.F Talbot in en verwierf daarmee een aantal foto’s waaronder onder meer “de Chess Players” en “Calvert Jones in the cloisters at Lacock Abbey” beide van de hand van Talbot.
[ William Talbot, voluit William Henry Fox Talbot (1800–1877), Brits Filosoof, Egyptoloog, natuur- en scheikundige, was een belangrijke pionier van de fotografie. Als archeoloog was hij bovendien één van de eersten die het spijkerschrift wist te ontcijferen.
Talbot maakt het oudste bekende foto-negatief in de zomer van 1835, een plaatje van een raam in zijn huis in Lacock Abbey (Thans bevind dit negatief zich in de collectie van het Science Museum in het National Museum of Photography, Film and Television in Bradford. Talbot presenteerde zijn uitvinding in een bijeenkomst van de Royal Society op 31 januari 1839, welke datum thans gezien wordt als de officiële geboorte van de fotografie. Er is een museum over zijn werk in Lacock Abbey in een 15e eeuws klooster. Zie het Fox Talbot Museum aldaar
Als details heeft het Prentenkabinet nog bij haar foto vermeld staan: “Calotopie, +1845, zoutdruk.” Verder werd mij daarbij verteld dat de kleur van de originele foto niet, zoals ik zelf verwacht had, in zwart-wit was, doch dat deze bruin is. De bibliothecaresse vertelde mij verder nog dat met +1845 een periode van plus of min 5 jaar bedoeld wordt; dus tussen 1840 en 1850.
Het Prentenkabinet heeft verder een uitgebreide collectie boeken, waaruit nog de nodige achtergrondinformatie over de oudste schaakfoto’s te destilleren valt:
Bekend is dat één van beide personen op de foto, de man zonder de hoge hoed, de Fransman Antoine François Claudet is.
Talbot had in ieder geval in de periode herfst 1842 tot zomer 1844 zeer intensief contact met Antoine Claudet. En er is meer. Algemeen wordt aangenomen dat de foto’s zijn gemaakt zijn in de studio van Claudet. En van die studio van Claudet is bekend dat deze in juni 1841 geopend werd in de Adelaide Gallery in Londen. Deze studio was daarmee de tweede Daguerreotype-studio in Londen, want in maart 1841 opende de Engelsman Richard Beard de eerste studio.
Gevoegd bij de vermelding dat Talbot vooral in de periode 1842-1850 zijn foto’s gemaakt heeft, doet aannemen dat een datering van 1842 – 1844 het meest waarschijnlijke is voor de oudste schaakfoto(s). In ieder geval is een datering van 1840 of 1841 niet erg aannemelijk in deze.
Daarnaast heb ik ook in een paar boeken vermeld zien staan bij een foto “één foto uit een aantal studies (foto’s) van de Chess Players.” Gesuggereerd wordt dat er een groter aantal verschillende foto’s geweest moeten zijn. Echter duiken in de veelheid van boeken van het Prentenkabinet steeds slechts de twee eerder afgebeelde types op. Wel zijn er van beide de nodige exemplaren / afdrukken bekend. De techniek die Talbot gebruikte was in wezen dan ook niet anders dan die van heden ten dagen; Hij maakte een foto, daardoor had hij dan een negatief, een zogenoemd calotype (talbotype), en van dit negatief werden vervolgens naar believen afdrukken (foto’s) gemaakt, die verkocht werden aan belangstellenden.
In één van de boeken zag ik een lijst van verkochte aantallen in de periode 1843-1846, met daarop soms wel 1700-1800 exemplaren per foto. En hoewel niet op die lijst, ook van de beide foto’s van de Chess Players zullen er wel de nodige afdrukken geweest zijn. De bibliothecaresse vertelde mij dat er toch zeker wel zo’n 7 tot 10 exemplaren (van beide foto’s samen) bekend zijn.
Na het verwerven van de foto door het Prentenkabinet, in 1967, is deze afbeelding ook een aantal malen gebruikt om “het werk van Talbot voor een zo groot mogelijk publiek toegankelijk te maken.” Zo zijn in ieder geval de volgende uitgaven bekend;
+ bewijs van lidmaatschap van de Schaaksociëteit Palamedes + vouwblad als reclame voor de Schaaksociëteit Palamedes
(De Schaaksociëteit Palamedes, gesitueerd in het Witte huis in Oestgeest, werd in oktober 1967 door de schaakvereniging LSG opgericht. Het ging echter niet goed en reeds in 1971 ging Palamedes weer ter zielen.)
+ ingelijste kopie uitgegeven door het Prentenkabinet. Deze kopie was ook te zien op de contactdag op 8 november 2003 in Bennekom. Deze was meegenomen en aldaar opgehangen door Martien de Bock.
Op 25 mei 2003 stelde Willem Broekman in wat hij noemde “de komkommertijd op de site van de SV Promotie” de volgende vraag:
“Fotografie bestaat al bijna twee eeuwen. De oudste foto stamt uit 1825. Ik ben op zoek gegaan naar de oudste foto op het aspect schaken. Het kan zijn een foto van een bekende schaker of een foto in relatie met het schaakspel, bijvoorbeeld schakende mensen. Uiteraard is een goede bronvermelding belangrijk om voor een record in aanmerking te komen. Ik zal niet verraden hoever uw webmaster is gekomen. Bij deze de uitdaging: wat is de oudste schaakfoto?”
Als eerste optie werd door Ruud Kunnen bijgaande foto voorgesteld:
First American Chess Congress, New York, november 1857. Morphy doet een zet tegen Louis Paulsen. Morphy was de grootte winnaar van dit toernooi. Op de (geconstrueerde) foto zit hij aan de rechterkant achter het schaakbord, terwijl aan de linkerkant achter het schaakbord de verliezend finalist Paulsen zit. Om hen heen staan de andere deelnemers van het toernooi.
Later werd n.a.v. deze foto lithografie gemaakt:
Het betreft hier een lithografie van Smith en Wester. Je zou hier bijna een opdracht van kunnen maken: Zoek de verschillen met de foto uit 1857. Bv de vierde persoon staand vanaf rechts is op de lithografie een ander persoon. Wie stond op de foto en waarom is de lithografie afwijkend? Waarom staan op de foto slechts 17 personen en zijn op de rand 18 afgebeeld. Ik weet overigens dat er slechts 16 spelers waren.
Een andere afbeelding die passeerde was een tabaksreclame (toen mocht dat nog), uit 1857 waarmee de tabaksfirma “Kaichen & Rothschild” reclame maakt middels de populariteit van Morphy.
De reclame stamt uit 1857, namelijk na de terugkomst van Morphy uit Europa. Indien die datering juist is, is deze foto vrijwel zeker ouder dan de foto van het First American Chess Congress in New York. Die stamt namelijk uit november 1857 (en dat is ook te rechtsonder op de foto op de collage.) Anderzijds: deze tabaksreclame is een lithografie en er moet hiervoor een originele achterliggende schaakfoto geweest zijn. Maar we hebben die betreffende foto (niet) meer.
Maar toen kwam Henk Alberts met de volgende oudste foto:
Als datering werd in diverse boeken het jaartal 1840 gegeven, alsmede de volgende beschrijving: “In 1840 fotografeerde Fox Talbot twee schakers en liet daarmee een van de eerste in Groot Brittanië vervaardigde Daguerro-typen na. De pionier van de fotografie is er schitterend in geslaagd de spanning vast te leggen die er tijdens een partij ontstaat.”
Later dook er ook nog een tweede foto op van William Fox Talbot op.
Martien de Bock vond deze tweede foto. Ook hier was de gegeven datering 1840. Overigens was de datering 1840 inmiddels al wat twijfelachtig geworden. Er doken ook allerlei andere jaartallen op, zoals;
1845 ; achterop een ingelijste kopie, Prentenkabinet Leiden
1846 ; achterop een ansichtkaart “The Chess Players 1846”
