Jan Esser arts, verzamelaar en schaakkampioen

Van 13 december t/m 28 april 2006 vindt in het Singermuseum in Laren de tentoonstelling “Mondriaan, Breitner, Sluijters e.a. De onstuitbare verzamelaar J.F.S. Esser” plaats.

Bijschrift bij de tentoonstelling: “Johannes Fredericus Samuel Esser (1877-1946) was een man met idealen, grondlegger van de plastische chirurgie, kunstverzamelaar, schaakkampioen, maar ook een handelaar en speculant in onroerend goed. Een man die risico’s durfde te nemen en zeer gedreven was. Hij deed er alles aan om zijn droom te verwezenlijken: het stichten van een onafhankelijke chirurgische vrijstaat.”

Esser als Schaker

Hoezo schaker zullen de meeste van de lezers denken. Jan Esser wordt dus door Hans Ree (in het boek Schitterend Schaak) niet ten onrechte “de vergeten kampioen” genoemd. Immers, hij is zelfs 2x Nederlands Kampioen geweest.

In 1908 won Jan Esser ex aequo met M.F.S. Pape de eerste prijs in de hoofdgroep van de Bondswedstrijden in Haarlem. Dit toernooi werd in die tijd, toen er nog geen officieel kampioenschap bestond, als het onofficiële Nederlands kampioenschap beschouwd. En officieel Nederlands kampioen werd hij in 1913 door Rudolf Loman, de kampioen van 1912 in een match over maximaal zes partijen met 3,5-0,5 te verslaan. Verder speelde Esser vooral veel korte matches. Zo wist hij bijvoorbeeld in 1910 Yanowsky met 2-1 te verslaan. (Dezelfde Yanowsky die in die jaren een match tegen Lasker gelijk wist te spelen.) Maar een wereldtopper was Esser zeker ook niet. In Londen 1899 scoorde hij bijvoorbeeld slechts 4 uit 11, ver achter echte toppers als Marshall, Marco en Mieses.

Maar ook als schaakorganisator was Esser zeer actief. Al in 1893 richtte hij in Leiden samen met een paar klasgenoten de schaakclub Morphy op. Van 1898 tot 1915 zat hij in de redactie van het Tijdschrift, orgaan van de Nederlandse Schaakbond. Hij was in 1908/1909 enkele maanden voorzitter van de Nederlandse Schaakbond. En in 1910 richtte hij de Amsterdamse Schaakclub Parkwijk op. Van 1909 tot 1913 verzorgde hij tenslotte ook nog de zaterdagse schaakrubriek van het Algemeen Handelsblad.

Esser als beroemd (plastisch) chirurg

Na zijn studie medicijnen en tandheelkunde maakte Esser in de winter van 1903/1904 als schakend scheepsarts een reis naar Zuid Amerika en de Verenigde Staten. Bovenstaande foto is tijdens deze reis in 1904 in Caracas, Venezuela, genomen. De foto is ook op de tentoonstelling te zien.

Terug in Nederland was Esser als huisarts werkzaam eerst in Polsbroek en vervolgens van 1905 tot 1913 in Amsterdam. Esser en zijn vrouw Olga verlieten Amsterdam in 1913. Hij was toe aan een nieuwe uitdaging en wilde zich specialiseren in de reconstructieve chirurgie. Zowel bij mensen met aangeboren gelaatsafwijkingen als bij de – vaak juist in het gelaat – zwaar verminkte slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog. Hij volgde zijn specialisaties in Utrecht, Rotterdam en Parijs. In 1915 werd hij chirurg aan het front in Moravië. Zijn eerste operatie – het verwijderen van een kogel uit een hoofd van een soldaat –  was zo succesvol dat Esser tot hoofdchirurg werd aangesteld. In 1916 kreeg hij in Wenen de verantwoordelijkheid voor alle plastische gevallen. Van 1917 tot 1924 had hij een privé-kliniek in Berlijn. Esser verrichtte baanbrekende operaties en had internationaal grote faam. Bekend zijn de Esser ‘inlays’ en ‘biologische lappen’. Zijn laatste jaren bracht Esser in isolement door. Hij overleed in 1946 in de VS. Meer dan 100 waardevolle publicaties over plastische chirurgie heeft hij nagelaten. Esser wordt beschouwd als de grondlegger van de plastische chirurgie.

Chirurgische Vrijstaat

Esser had als droom het realiseren van een onafhankelijke chirurgische vrijstaat waar plastische chirurgie voor iedereen beschikbaar zou zijn. Een staat met een eigen staatsvorm, waar iedereen terecht kon, ongeacht geloof, afkomst of ras. Daartoe reisde hij vrijwel onafgebroken heel Europa door en kreeg hij steunbetuigingen van onafzienbare reeks invloedrijke personen,  zoals Mussolini, Franco, Salazar, Koningin Wilhelmina en Koning George van Griekenland. Die vrijstaat was bijna een feit geworden toen Esser in 1937 een Grieks eiland ter beschikking werd gesteld. Door eigen toedoen werd de droom echter geen werkelijkheid daar Esser totale onafhankelijkheid eiste en niet toestond dat er twee Grieks politieagenten op het eiland werden gestationeerd voor de openbare orde.

Esser als verzamelaar

In zijn Amsterdamse periode als arts (1905-1913) bracht Esser meer dan 800 kunstwerken bij elkaar. Onder zijn patiënten telde hij mensen als Sluijters en Breitner, die hem zo weer introduceerden bij andere kunstenaars. Hij ontmoette ze op kunstenaarssociëteit Arti et Amicitiae en in zijn souterrain aan de Willemsparkweg waar hij wekelijks een ontvangst organiseerde. Esser kocht direct bij de kunstenaars. Juist het ‘uit de eerste hand’ verzamelen en zijn keuze voor jonge, nog onbekende kunstenaars typeerden hem als vooruitstrevend verzamelaar. Vanaf 1907 richtte hij zich op de nieuwe in die tijd ‘ultra-moderne’ kunstenaars als Jan Sluijters, Leo Gestel, Piet Mondriaan en Piet van der Hem. In die periode werd hun werk regelmatig afgekraakt door de pers en geweigerd voor tentoonstellingen. Esser steunde ze niet alleen, maar zorgde ook voor naamsbekendheid. Hij wordt beschouwd als de eerste serieuze Mondriaan-verzamelaar.

Deze destijds door Esser verzamelde collectie is nu dus te zien in het Singermuseum in Laren. Daarnaast zijn er nog wat algemene zaken rond de persoon van Jan Esser. Op schaakgebied valt er verder, naast de bovengetoonde foto, niet zo heel veel te bewonderen. Wel is er een schaaksimultaan met Hans Böhm (zie onder.)

Documentaire

Bij de tentoonstelling hoort nog de documentaire “IK WIL KONING ZIJN, De onstuitbare verzamelaar J.F.S. Esser, over zijn leven, werk en kunst.” De documentaire werd uitgezonden op 11 december en zal worden herhaald op 28 januari om 16.30 uur. De film is tevens te zien tijdens de tentoonstelling in het Singermuseum in Laren. In de film worden de persoon, leven en collectie van Esser belicht. Aan het woord komen diverse personen, waaronder schaakgrootmeester en columnist Hans Ree.

Overige activiteiten

– 18 februari 2006 13.30 – 16.00 uur

Schaaksimultaan met Hans Böhm Schaken in het museum! 
– Introductie Esser-tentoonstelling
29 dec, 19 en 26 jan, 16 en 23 feb, 23 en 30 maart, 20 en 27 april 12.15 uur
– Lezing over de verzamelaar Esser 13 maart 2006 20.15 uur

Verder info: Singer Laren, Oude Drift 1, Laren, www.singerlaren.nl

Openingstijden Di t/m zo 11-17 uur
Extra open op maandag 26 dec. Gesloten op 25 dec. en 1 jan.