Tag: februari
-
Tentoonstelling in Jena: Johann Friedrich I. von Sachsen als Glaubenskämpfer in der Gefangenschaft
Subtitel: ‘hij veroorzaakte meer schade (voor de Katholieke kerk) dan Luther en Melanchthon’.
Het is niet naast de deur, maar in het Stadmuseum Jena is er van 31 oktober 2017 tot en met 4 maart 2018 een tentoonstelling met als beeldbepalende affiche de afbeelding van het schilderij hiernaast.
Onderwerp van de tentoonstelling is Keurvorst Johann Friedrich I van Saksen (1503-1554) en meer specifiek de periode dat hij na de slag bij Mühlberg an der Elbe (24 april 1547) de gevangene van Keizer Karel V was.
De poster van de tentoonstelling toont een schilderij van Samuel Blättner, in privébezit van Thomas Thomsen, welk schilderij ook zelf op de tentoon-stelling te zien is. Het schilderij verbeeldt de beroemde scène, waarin Keurvorst Johann Friedrich (rechts afgebeeld), tijdens een partij schaken met de eveneens gevangen genomen Hertog Ernst van Braunschweig, zijn doodvonnis te horen krijgt. Overigens is het doodvonnis nooit voltrokken, maar is Keurvorst Johann Friedrich na 5 jaar gevangenschap naar zijn Hertogdom Saksen teruggekeerd.
Iets meer dan 500 jaar geleden, op 31 oktober 2017, spijkerde Maarten Luther zijn 95 stellingen aan de deur van de slotkerk te Wittenberg. Daarmee werd er een revolutie in de toenmalige Katholieke kerk veroorzaakt. Deze gebeurtenis wordt nu gezien als het begin van de Reformatie. Keurvorst Johann Friedrich I van Saksen was de beschermheer van Maarten Luther. En nadat Maarten Luther op de rijksdag te Worms voor keizer en vorsten geweigerd had zijn geschriften te herroepen, deden zowel de Paus als de Keizer Maarten Luther in de ban. Deze kerkelijke en wereldlijke ban betekende dat iedereen Maarten Luther ongestraft kon doden en dat niemand hem mocht helpen. Maar keurvorst Johann Friedrich liet Luther na zijn terugkomst van de rijksdag ontvoeren naar het slot de Wartburg bij Eisenach.
En als u toch in de buurt bent, de Wartburg (naamgever van het Oost-Duitse automerk) is ook zeer bezienswaardig (zie foto).
Op de Wartburg liet Maarten Luther zijn haren groeien en hij dook onder als jonker Jörg. En op de Wartburg vertaalde Luther in recordtijd de bijbel, tot dan toe alleen beschikbaar in het Latijn, in het Duits. Een historisch zeer belangrijke gebeurtenis, want hiermee werd de bijbel voor het eerst voor veel meer mensen toegankelijk.
Maarten Luther verkreeg veel aanhangers en er ontstond een wereld waarin ook vorsten moesten kiezen tussen het Katholieke en het Protestantse geloof. Uiteindelijk leidde dit alles op 24 april 1547 tot een veldslag tussen het leger van Keizer Karel V en het leger van Keurvorst Johann Friedrich I van Saksen bij Mühlberg an der Elbe. Een veldslag welke Keurvorst Johann Friedrich I van Saksen verloor. Dit met name door het verraad van zijn neef Maurits van Saksen, Lutheraan en oorspronkelijk ook een fel tegenstander van keizer Karel V. De aanvoerders van het zogenoemde Smalkaldisch Verbond, Keurvorst Johann Friedrich en Hertog Ernst van Braunschweig werden gevangen genomen. En Keurvorst Johann Friedrich werd ter dood veroordeeld, een vonnis welke hij tijdens een partijtje schaken te horen kreeg.
De scène met de doodsboodschap aan het schaakbord is vaker op een schilderij afgebeeld. Zo zullen de meeste leden van de Motiefgroep bijgaande ansichtkaart wel kennen. Het toont een schilderij uit circa 1548-1554 (exacte jaartal niet bekend) van Jan Cornelisz Vermeyen. Het schilderij zelf hangt in het Schloßmuseum in Gotha.
Links op het schilderij zien we Keurvorst Johann Friedrich I van Saksen die zijn doodvonnis te horen krijgt, maar uiterlijk onbewogen zijn schaakpartij voorzet. Van de rechter persoon is lange tijd aangenomen dat dit zijn medegevangene Hertog Ernst van Braunschweig zou zijn, inmiddels wordt echter veronderstelt dat het een anonieme Spaanse bewaker is. Vergelijk de afgebeelde personen overigens eens met die van het schilderij van Samuel Blättner.
Het schilderij van Jan Cornelisz Vermeyen is geschilderd in Brussel en bekend is dat Keurvorst Johann Friedrich het zelf, terwijl hij op dat moment nog de gevangene van Karel V was, in opdracht heeft gegeven.
Johann Friedrich werd dus gevangen genomen en ter dood veroordeeld, maar het vonnis werd veranderd in een levenslange gevangenschap. Uiteindelijk was hij 5 jaar de gevangene van Keizer Karel V. In die periode reisde hij als gevangene in het gevolg van Karel V mee door heel Europa. Wel verloor hij een groot deel van zijn Hertogdom Saksen, waaronder onder andere zijn slot Hartenfels bij Torgau en de Universiteitsstad Wittenberg, alsmede de keurvorstelijke rechten aan zijn verraderlijke neef Maurits van Saksen. Maurits werd hiervoor in Saksen “de Judas
van Meissen” genoemd.
(Keurvorst is een waarschijnlijk voor velen onbekend begrip. Maar in die tijd was de Keizerkroon niet erfelijk van vader op zoon en de Keurvorsten waren die vorsten welke, na de dood van de vorige keizer, verantwoordelijk waren voor het kiezen van een nieuwe keizer.)
De tentoonstelling in Jena gaat met name over de 5 jaar dat Johann Friedrich als de gevangene van Keizer Karel V in diens gevolg door heel Europa meereisde. Zo stond hij gedurende deze gehele periode in contact met zijn vrouw Sibylle van Jülich-Kleve-Berg, hij regeerde zijn Hertogdom Saksen op afstand en gaf opdracht voor onder andere de stichting van de Universiteit Jena en voor de bouw van het Jachtslot ‘Fröhliche Wiederkunft.’ In 1552 werd Johann Friedrich begenadigd en keerde hij naar zijn Hertogdom Saksen terug.
In de tentoonstelling is te zien hoe Johann Friedrich zijn tijd in gevangenschap zo vorstelijk mogelijk probeerde door te brengen. Dit onder anderen met het spelen van schaken en van diverse kaartspelen.
En hoewel het Karel V gelukt was om de protestantse legers te verslaan, lukte het hem uiteindelijk niet om de eenheid in zijn rijk te herstellen en om het katholicisme weer als staatsgodsdienst ingevoerd te krijgen. In 1555 werd de Godsdienstvrede van Augsburg getekend waarin werd gesteld dat de religie van de vorst ook de religie van het gebied zou worden.
Op 4 maart 2018 om 15 uur eindigt de tentoonstelling in het Stadtmuseum Jena met een sluitings-bijeenkomst (dat is weer eens wat nieuws). Adres: Stadtmuseum Jena, Markt 7, Jena www.stadtmuseum-jena.de.
-
Queen Arthur, opera op het schaakbord
door Joris Leijten en Henk Alberts
De openlucht opera Queen Arthur van Stichting GO! werd in september drie keer gespeeld in Arnhem, Geestmerambacht
in Alkmaar en Naarden. In de aankondiging (hiernaast) zagen we al dat het verhaal
met schaakstukken gepresenteerd wordt. Wel heeft Joris nog geprobeerd deze beginopstelling (met Paard en Loper verkeerd om opgesteld) te laten corrigeren, maar tevergeefs. Henk Alberts, Joris Leijten en Jan Bulk bezochten de voorstelling op een zeer zonnige zondagmiddag 24 september in Naarden op een ravelijn in de gracht. En nadat Jan Bulk de stukken op het bord hoogstpersoonlijk had rechtgezet (het stond zo slordig verklaarde hij) kon de opera beginnen.
De koorleden komen met een aantal schaakvaandels met een wapen met zowel een halve schaakkoning als koningin (het logo van de voorstelling) het toneel op. Dit onder het zingen van de dans van de ridders (uit Romeo en Julia). Dit toneel bestaat vooral uit een schaakbord met daarboven een baldakijn. En daarbij is de helft van de koorleden (pionnen) wit gekleed en de andere helft zwart. Verder hebben beide kleuren een aantal (3!?) schaakpaarden. En er zijn de hoofdrolspelers King Arthur, Koningin (Dame) Guinevere en de Ridder Lancelot.
De opera Queen Arthur vertelt – naar eigen zeggen – het echte verhaal van Koning Arthur (van Engeland), welke na een avontuur met de boze heks Morgana niets meer van vrouwen moet hebben en alleen nog maar op mannen (Ridder Lancelot) valt. Vandaar de titel van de opera: Queen Arthur. Maar ondertussen is er (nog) geen troonopvolger en is het Britse koningshuis dus in gevaar. En het is aan Merlijn de tovenaar (volledig in het wit gekleed) om in een ingewikkeld schaakspel zijn eeuwige tegenstander de zwarte hekst Morgana te verslaan en om daarmee het Britse koningshuis te redden.
De muziek in de Opera Queen Arthur is samengesteld uit die van bekende opera’s van Mozart, Verdi, Beethoven en Puchine, welke gezamenlijk het verhaal vertellen van de bekende middeleeuwse legende van King Arthur. Dit met heel bekende Operafragmenten zoals bijvoorbeeld La Donna e Mobile, het duet van de parelvissers en het Triomfkoor uit Aida. Daarbij zijn het merendeel van de 150 artiesten en medewerkers van amateur zangkoren uit het hele land. De solisten en orkestleden zijn wel professionals en zij spelen de 4 hoofdpersonages King Arthur (Frans Fiselier) Koningin Guinevere (Ingrid Stijsiger), Ridder Lancelot (Jeroen Bik), en de verteller Merlijn de tovenaar (Henri Kalb.)
De solisten spelen op een groot schaakbord dat in de verschillende aktes dienst doet als troonzaal, balzaal, slaapkamer, toernooiveld, ziekenzaal en nog veel meer. Er wordt prachtig gezongen en de muziek van het begeleidende koor is prachtig. Een prachtige en aantrekkelijke voorstelling maar op schaakgebied…..
Schaakstellingen worden er op het grote schaakbord niet opgevoerd. Maar de verteller, tovenaar Merlijn, schaakt op het podium tussen de bedrijven door tegen zijn onzichtbare tegenstander Morgana en ondertussen geeft hij zijn commentaar op het spel en vertelt hij het verhaal. En in dit verhaal komen de nodige schaakhints naar voren zoals bijvoorbeeld “Deze zet had ik niet verwacht”, King Arthur staat nu in een patstelling”, de vlag van King Arthur is bijna gevallen.”
Er volgt een ridder-toernooi waarbij er tussen de verschillende ridders en paarden een touwtrekwedstrijd gehouden wordt. Hierbij raakt Ridder Lancelot door een list van Morgana zwaar gewond en ligt dan een acte lang leven-loos op een veldbed op het toneel. Maar hij wordt gered door een drankje van Merlijn en dan zingen Arthur en Lancelot samen het duet van de parelvissers en komt alles weer goed.
Parallel aan de opera is er de partij die Merlijn de tovenaar op een bord aan de rand van het toneel tegen zijn onzichtbare tegenstander Morgana speelt. En wij als schakers keken uiteraard met meer dan gemiddelde belangstelling naar de stelling die Merlijn op het bord toverde. Een bijzondere partij waar aanvankelijk zwart een aantal zetten achter elkaar deed en daarbij dan een aantal witte pionnen van het bord sloeg. Maar daarna mocht wit weer wat meer zetten doen, keerden de kansen en verdwenen er meer en meer zwarte stukken van het bord. De partij werd steeds onbegrijpelijker en onheilspellender en verliep zichtbaar met een aantal onreglementaire zetten.
Onderstaand ziet u de slotstelling: zwart staat maar liefst 3 keer schaak en wit staat ook nog één keer schaak.
Bij “het schaakspel” op het grote bord (de opera) in het verhaal van Queen Arthur wint op het einde de witte partij ( King Arthur), wordt Koningin Guinevere zwanger (ook weer door een drankje van Merlijn!?) van ridder Lancelot, wordt het Britse koningshuis gered en leven ze allemaal nog lang en gelukkig. Maar wie er na alle onreglementaire zetten de partij op het bord van Merlijn won bleef onduidelijk. (En misschien was dat wel bedoeld als de symboliek van de eeuwige strijd tussen wit en zwart.).
-
De Schaakkoerier 154, februari 2018
In nummer 154 van de Schaakkoerier onder meer de volgende onderwerpen:
- Agenda
- Marostica, levend schaakspel
- Benefralux + Najaarscontactdag 2017 in Deurne
- Ook hij
- De koning staat 3 keer aangevallen
- Rusland 1962 een dubbeltje of 500 euro?
- Anton Pieck (t helaas niet)
- Openluchtschaakspel op de Camping au bord de l’ourthe, Sprimont België
- Boekbespreking ‘Reisgids voor Schaakliefhebbers’
- Cartoon Kim-Trump
- Valentijnsdag
- Handtekening in 9 talen
- Escape room
- Chesstigers (3)
- Albert Rubinstein memorial Polanica Zdroj
- Voor de boekenkast (20)
- Veilingresultaten 11 november 2017 in Deurne
- Tentoonstelling in Jena: Johann Friedrich I. von Sachsen als Glaubenskämpfer in der Gefangenschaft
- 2e Keres 2 Euromunt
- Queen Arthur, opera op het schaakbord
- Skák 9 (13)
- Kinderbedankkaarten
- Schaakpostzegelcatalogus
- Sinterklaas cartoon
-
Queen of Katwe
door Henk Alberts
Op 2 maart 2017 gaat in Nederland de film Queen of Katwe in première.
De film de Queen of Katwe is gebaseerd op het gelijknamige boek van de hand van de Amerikaanse sportjournalist Tim Crothers. Tim Crothers schreef het boek in 2012 na een artikel in ESPN The Magazine. Het boek werd een bestseller. Al voor het verschijnen van het boek kocht Disney de filmrechten van het boek op, in 2016 verscheen de film in Canada en in een aantal andere landen, en nu in 2017 komt de film ook naar Nederland.
In 2013 werd het boek door Annoesjka Oostindiër in het Nederlands vertaald. Het verscheen in Nederland onder de titel ‘Het schaakmeisje’ (januari 2013, uitgeverij Bruna, 240 pagina’s, paperback, ISBN 9789400500808, 17,95 euro)
Queen of Katwe is gebaseerd op het waargebeurde verhaal van Phiona Mutesi, een jong meisje uit de sloppenwijken van Kampala, Oeganda. Haar leven was één grote aaneenschakeling van ellende. Haar vader overleed aan aids en als 5-jarige meisje moest ze elke ochtend om vijf uur ’s ochtends opstaan om drie uur met een jerrycan te lopen om drinkwater te halen. En overdag liep ze met een pan met twintig maïskolven op haar hoofd door de straten van Katwe om wat geld te verdien. Dag in, dag uit, jarenlang een uitzichtloos bestaan. Totdat ze op een goede dag in 2004, Phiona was toen negen jaar oud, haar broer door de sloppenwijk achterna liep. Haar broer ging voetballen, schaken en eten bij Robert Katende, die midden in de slopenwijk, namens de organisatie Sports Outreach, probeerde om de kansloze kinderen uit de sloppenwijk middels schaken en onderwijsbeurzen de kans op een beter bestaan te geven. Katende spotte Phiona die om een hoekje naar het eten stond te gluren. Hij gaf haar een kom meelpap, hij leerde haar schaken en de rest is geschiedenis.
Want Phiona Mutesi bleek een talent voor schaken te hebben! Al op haar elfde was ze nationaal schaakkampioen van Oeganda. En op haar vijftiende won ze het Jeugdschaakkampioenschap van Afrika. Daarna heeft Phiona Mutesi nog deelgenomen aan een aantal schaak-olympiades:
2010 Chanty-Mansiejsk, Rusland Mutesi Phiona 1412 1,5 uit 7
2012 Istanbul, Turkije Mutesi Phiona 1612 4,5 uit 9
2014 Tromsø, Noorwegen Mutesi Phiona 1632 4 uit 9
2016 Baku, Rusland (117 Uganda) Mutesi Phiona 1622 2 uit 3
En dankzij haar prestaties tijdens de Olympiade van 2012 in Istanbul, kreeg ze als eerste Ugandese de titel vrouwelijk Kandidaat Meester.
En dankzij haar prestaties tijdens de Olympiade van 2012 in Istanbul, kreeg ze als eerste Ugandese de titel vrouwelijk Kandidaat Meester.
Maar Queen of Katwe is niet alleen maar een modern sprookje of het levensverhaal van Phiona Mutesi, een meisje uit de Ugandese sloppenwijk Katwe. Het is daarnaast ook het verhaal over schaken als instrument om kansloze kinderen uit een sloppenwijk een kans in het leven te geven.
Robert Katende met zijn organisatie Sports Outreach leert de kinderen in de sloppenwijken schaken. Maar belangrijker nog: hij geeft ze middels het schaakspel ook lessen in het leven. De kinderen ontwikkelen vaardigheden zoals een strategie uitstippelen, focussen, analytisch vermogen, probleemoplossing en tijdsmanagement. Katende: “Pas je deze schaakvaardigheden toe in je leven, dan voorkom je dat je faalt.”
En omdat de kinderen ook nog eens sociale contacten opdoen en voor de schaaktoernooien de wijk verlaten (veel kinderen zijn nog nooit buiten Katwe geweest), werd het schaakproject één grote trekpleister voor de arme kinderen uit de sloppenwijk. En Phiona Mutesi is daarbij hun voorbeeld.
Phiona Mutesi was een van de eerste kinderen uit de sloppenwijk in Kampala die leerde schaken, een sport die in Uganda – een van de armste landen ter wereld – vóór Katende’s project slechts was voorbehouden aan de elite. Lezen kon Phiona nog niet op 9-jarige leeftijd, maar schaken des te beter! En in het schaken herkende ze haar eigen leven: met slimme zetten ontwijk je het gevaar, terwijl iedere ondoordachte beslissing je laatste kan zijn. Maar Phiona haar belangrijkste levensles is plannen. Phiona: “Plan je niet goed in het leven, dan word je een loser.”
En wegens het succes heeft Katende zijn schaakproject inmiddels uitgebreid naar andere sloppenwijken in Kampala. En inmiddels ook naar Gulu, het gebied in Noord-Uganda dat voorheen geteisterd werd door de gruwelijke rooftochten van Joseph Kony’s Verzetsleger van de Heer. Daarbij heeft Katende al ruim 1200 kinderen aan het schaken gekregen, waarvan er honderden dankzij een beurs van Sports Outreach nu ook naar school kunnen.
Phiona Mutesi is het voorbeeld wat er mogelijk is. Van een leven in armoede in de sloppenwijk iedere dag hopend op wat eten, heeft ze nu een eigen huis buiten Katwe waarin ze met haar familie woont. Daarnaast volgt ze een studie aan de universiteit. Het is een leven dat zonder het schaakspel voor een meisje uit de sloppenwijken nooit bereikbaar was geweest.
De film Queen of Katwe ging vorig jaar september in wereldpremière op het Toronto International Film Festival (TIFF) en werd daarna in Amerika en verschillende andere landen in de bioscoop uitgebracht. De film oogstte wereldwijd veel lof en ontving verscheidende nominaties en prijzen op filmfestivals, waaronder een derde plaats in de People’s Choice Award op TIFF en de prijs voor beste familiefilm op de Women Film Critics Circle Awards.
Mira Nair (Mississippi Masala, Monsoon Wedding, Amelia) werd aangetrokken als regisseur en de tot dan toe onbekende Oegandese actrice Madina Nalwanga – toen slechts 15 jaar oud – werd gekozen om de hoofdrol van Phiona te spelen. Ook voor de andere rollen werden vooral Afrikaanse acteurs gevraagd, waaronder de Hollywood-sterren Lupita Nyong’o en David Oyelowo.
En de film werd in 2015 grotendeels op locatie in Kampala en Katwe opgenomen. Robert Katende zelf heeft zes maanden als consultant voor Disney gewerkt, om te zorgen dat alles zo authentiek mogelijk zou worden verfilmd. Ugandese kinderen kregen rollen in de film, een paar van Katende’s schakers kregen een rol als zichzelf en meer dan honderd lokale Oegandezen traden als figuranten op. Dankzij de film hebben ook de armste mensen uit de sloppenwijk in Katwe een graantje kunnen meepikken.
Phiona moest huilen toen ze de film voor het eerst zag: “Ik zag alle ellende weer voorbij komen. Maar tegelijkertijd ben ik super opgewonden en kan ik het bijna niet geloven. Ik kwam nergens vandaan, kende niemand en was nog nooit buiten Katwe geweest. Dankzij schaken ben ik daar allemaal aan ontsnapt. Als ik niet was gaan schaken, zou ik nu vier of vijf kinderen hebben. Net zoals mijn zuster. Want zo gaat dat hier in Uganda als je niet naar school kunt. Ik hoop dat de film kinderen inspireert, in welke sloppenwijk dan ook. Kinderen die alle hoop hebben verloren, zoals ik dat ooit ook had.“
-
De Schaakkoerier 148, februari 2017
In nummer 148 van de Schaakkoerier onder meer de volgende onderwerpen:
- Agenda
- Van de Redactie
- Voorjaarscontactdag op 22 april 2017 in de Baanveger in Ermelo
- Themanummer 2017 “Kerst- en Nieuwjaarskaarten met Schaken”
- Queen of Katwe
- Weet wat u koopt
- Schaak Cartoons Trump
- Schaakstukken uit de Jura
- Geboorteacte van Carl August Walbrodt
- Schaakstukkenontwerpwedstrijd 2016
- Nieuw Schaakspel Zaandam
- Voor de boekenkast (16)
- Schaakpostzegelcatalogus
- De documentaire Magnus
- Skák 6 (8)
