In nummer 168 van de Schaakkoerier onder meer de volgende onderwerpen:
Begin februari bezocht ik twee keer de tentoonstelling “Middeleeuws Vernuft” in Museum Het Valkhof in Nijmegen. Deze familietentoonstelling zou er nog staan (van 14-10-2019)tot 3 mei maar was vanaf half maart gesloten vanwege Corona. De tentoonstelling wordt helaas niet verlengd. Er zitten veel doe-opdrachten voor kinderen en volwassen in de tentoonstelling die heel leerzaam zijn.
Middeleeuws schaakstuk?
Bijvoorbeeld van een grote wand met 24 kleine vitrines (8x 3 zie foto)die maar aan één zijde zichtbaar zijn, is een groot memoryspel gemaakt, waarbij met het drukken op lampjes de voorwerpen kunnen worden opgelicht. De bezoeker wordt gevraagd de 12 paren te zoeken van een middeleeuws voorwerp en een hedendaags evenbeeld. Eenmaal de juiste combi gevonden, blijven er twee lampjes branden. Bijvoorbeeld een olielamp en een moderne lamp; een schaats van bot en een moderne klapschaats. In één van de vitrines staat een klein ‘Gamestuk’ en een witte speelschijf met de vraag om daar een modern bordspel bij te zoeken. Op het tekstbordje noemen deze voorwerpen expliciet “gamestukken” van bijvoorbeeld een Schaakspel/en damspel of een ander bordspel uit de 12e eeuw“. De conservatoren zijn er niet uit wat voor speelstuk het is. Ik heb er een foto van gemaakt en die heb ik gestuurd (zie hierboven, door het glas heen met vaag licht je kon de andere zijde van het schaakstuk niet zien) naar Henk Alberts en Rob Spaans. Zij vonden het een schaakstuk. Bij een lezing over deze tentoonstelling werd gemeld dat de tentoonstelling een samenwerking betrof van 3 musea: Museon in Den Haag, Museum het Valkhof in Nijmegen en het LVR-Landesmuseum in Bonn (Duitsland).
Eerder had de tentoonstelling onder de naam “Ridders en kastelen” al gestaan in het Museon (tot 2-9-2018) en in Bonn (“Ritter en Burger“ 27-9-2018 – 25-8-2019) mij is niet duidelijk of het “schaakstuk” daar ook stond. De tentoonstelling had daar steeds namelijk een iets andere vormgeving. Later zal de tentoonstelling in ieder geval nog in het Landesmuseum Mainz (“Ritter, Bauer, edeldame” vanaf 5 juni – 18 april 2021)te zien zijn en mogelijk in een andere museum om de tentoonstellings-kosten te drukken.
Het LVR Landesmuseum in Bonn heeft voor de tentoonstelling veel bruiklenen uitgeleend. Vanwege de lange tijd dat de bruiklenen reizen zijn niet hun topstukken uitgekozen. Dit mogelijke schaakstuk behoord niet tot hun topstuk. Schriftelijk heb ik het Museum het Valkhof meer informatie over deze bruiklenen gevraagd. Ze stuurde mij de collectienummers (E 112/68 und E 1968/119 ) met (vage) foto van bovenaanzicht van het gamestuk (zie foto vorige pagina) In de omschrijving staat te locatie waar het voorwerp is gevonden “Schloss Broich”. Op de foto zijn duidelijk twee extra knopjes aan bovenop het stuk te zien (deze zijn vanaf het glas voorzijde in de tentoonstelling niet waar te nemen). Vermeld staat dat het Stuk zowel 4 cm diameter als 4 cm hoogte is. Ik heb een poging gedaan om ook van het LVR Landesmuseum in Bonn meer informatie te krijgen over het “Gamestuk”. Hierop heb ik nog geen reactie mogen ontvangen. Henk Alberts heeft intussen informatie achterhaald over gevonden locatie Kasteel Broich. Het is een kasteel in het stadsdeel Broich van de Duitse stad Mülheim aan de Ruhr. Het is een heel oud nog bestaand kasteel, dat voor publiek geopend is, waar in de middeleeuwen zeker geschaakt en bordspelletjes gespeeld zouden kunnen zijn. Mogelijk betekend “1968” in de bruikleengegevens dat het stuk toen is opgegraven of gevonden is, en toen in de collectie van het LVR Landesmuseum in Bonn is opgenomen.
Ik dacht dat de twee knopjes de oren van een schaakspaard zouden zijn. Maar volgens Henk Alberts, Rob Spaans en Leo Hovestad Is het een loper van een zg. Nishapur schaakspel mogelijk verwijzend naar de slagtanden van een strijdolifant.
Volgens conclusie is het zeker is dat het ‘Gamestuk’ een schaakstuk is. Ik ben overtuigd dat het een abstract schaakloper. Het stuk kan niet in museumlijst van schaakspelen worden opgenomen omdat het niet permanent tentoongesteld staat. Ook niet in het LVR Landesmuseum in Bonn. Dank aan Henk Alberts en Rob Spaans voor meedenken en Odette van Straaten van Museum het Valkhof voor haar informatie.
Door de Corona virus heeft ook onze Duitse zustervereniging de GSM (Gemeinschaft der Schachmotivsammler) haar Sammlertreffen (contactdag) in Bad Salzuflen (gepland rond Hemelvaartsdag 21 mei) moeten afgelasten.
De GSM organiseert nu het ‘Sammlertreffen 2020 im Internet’ en alle leden van de Motiefgroep Schaken (naast ook alle leden van de CHLS (KWA), CCI en uiteraard van de GSM zelf) zijn uitdrukkelijk uitgenodigd om hieraan deel te nemen. Op dit moment is het volgende programma bekend:
– woensdag 20 t/m zondag 24 mei: digitale schaakmarkt
– donderdag 21 mei 20.00: gezamenlijke filmavond met schaakfilm – donderdag 21 mei, na de film : video-bijeenkomst via Skype – vrijdag 22 mei 20.00: Snelschaaktoernooi Na de schaak-film op donderdagavond is er een video-bijeenkomst via Skype. Dit om elkaar ook nog een moment te kunnen zien en spreken.
En vanuit de Motiefgroep Schaken zijn we aan het kijken of we nog een kleine foto-tentoonstelling met foto’s van eerder contactdagen kunnen tonen. Zie voor meer informatie ook de site van de site van de GSM (Gemeinschaft der Schachmotivsammler) http://www.gsm-schach.eu/Home
De Schaakmarkt (woensdag 20 t/m zondag 24 mei) Van zondag 17 t/m zondag 24 mei is er de zogenoemde digitale schaakmarkt: http://www.gsm-schach.eu/Schachmarkt
Elk lid kan, net als op de gewone contactdag een ‘virtuele tafel’ krijgen om zijn of haar spullen op uit te stallen. Wel is die tafel een beetje kleiner dan de tafels die we op een gewone contactdag hebben, want op elke tafel kunnen maximaal 20 items / foto’s (elk maximaal 100 kByte groot) uitgesteld worden. Daarnaast kun je bij elk van de 20 items een korte beschrijving toevoegen. Verzoek (spelregel) is om deze beschrijvingen zonder prijsvermelding te doen.
Leden die een tafeltje willen hebben kunnen dit verzoek aan Wolfgang Pähtz, organisator en tevens voorzitter van de GSM sturen. Elk lid kan maximaal 1 tafeltje krijgen.
Proces is dat mensen die geïnteresseerd zijn in iets wat zij op een tafeltje ‘zien liggen’, dit bij Wolfgang Pähtz kunnen melden. Wolfgang zal die interesse doorsturen naar de aanbieder en de verdere transactie is aan de (potentiele) koper en verkoper.
Deze procedure lijkt misschien wat omslachtig, maar we willen het geheel wel veilig houden. En we willen natuurlijk niet dat mailadressen van leden / deelnemers nodeloos op internet bekend gaan worden.
Uiteraard is het gehele proces voor alle leden gratis.
Tafel 4 is een tafel met daarop onze Schaakkoerier Specials
(Deze specials zijn vrijwel allemaal nog te verkrijgen en ook te vinden op Catawiki
De gezamenlijke filmavond met schaakfilm (donderdag 21 mei)
Geïnteresseerden kunnen een mailtje aan Wolfgang Pähtz sturen. Twee dagen voor hemelvaartsdag stuurt Wolfgang de geïnteresseerden dan de link voor deelname met de toegangsgegevens voor de film. De te tonen film is nog even geheim, maar eigendomsrechten worden gerespecteerd, dus het zal waarschijnlijk geen recente film zijn.
Registratie voor deelname is vrijblijvend en het geheel is zo ingericht dat mensen de film ook nog op een later tijdstip kunnen gaan bekijken.
Na de film is er voor de liefhebbers een video-bijeenkomst via Skype gepland om met elkaar te kunnen napraten over de film of over andere zaken. Wie aan de video-bijeenkomst wil deelnemen kan aan Wolfgang Pähtz de benodigde link vragen.
Het snelschaaktoernooi (vrijdag 22 mei 20.00)
Het snelschaaktoernooi (Blitzturnier) heeft een vastgestelde tijdsduur van 100 minuten en een speeltempo van 5 minuten + 2 seconden per zet per persoon per partij. Dit speeltempo is zo gekozen dat ook de wat langzamere spelers zullen kunnen meespelen. De winnaar wint een jaar lang gratis lidmaatschap van de GSM.
Het Blitzturnier wordt gespeeld als een los toernooi op lichess.org
Los toernooi betekent dat het toernooi geen invloed zal hebben op een eventuele rating die u al op lichess heeft opgebouwd. Daarnaast zal het een ‘normaal’ toernooi zijn; de berserk-modus (voor de kenners) zal dus niet worden aangezet.
Het is wel noodzakelijk om vooraf een (gratis) account op lichess.org aan te maken. Daarnaast is het ook hier nodig om vooraf (tijdig, liefst uiterlijk 2 dagen vooraf) de link voor het toernooi middels een mailtje bij Wolfgang Pähtz aan te vragen.
Twee dagen voorafgaande aan het toernooi zal hij deze link aan de deelnemers toesturen. De link is ook te krijgen voor mensen die slechts als toeschouwer bij het toernooi willen komen kijken.
De nodige zaken zijn op het moment van schrijven nog in ontwikkeling. Daarom: raadpleeg voor de meest actuele informatie over het GSM Sammlertreffen 2020 im Internet steeds de site van de GSM onder http://www.gsm-schach.eu/Home of op deze pagina van de site van de Motiefgroep Schaken
Verder: de voertaal van het evenement zal logischerwijs voor een groot deel Duits zijn, maar het bestuur kan – desgewenst – eventueel helpen.
Disclaimer: Om privacy redenen zullen de gebruikte mailadressen na afloop van het evenement door de GSM weggegooid worden.
door Henk Alberts
Het bestuur heeft besloten de geplande voorjaarscontactdag in Boskoop voorlopig uit te stellen.
Indien mogelijk wordt de nu uitgestelde voorjaarscontactdag op een later tijdstip, waarschijnlijk ergens in juni, alsnog in Boskoop gehouden. Indien dit uiteindelijk niet mogelijk blijkt dan is de najaarscontactdag de eerstvolgende contactdag.
Enkele praktische zaken die horen bij het uitstellen van de voorjaarscontactdag:
1. De Algemene Ledenvergadering
De Algemene Ledenvergadering zal gehouden worden op de eerstvolgende contactdag. Zo mogelijk op de uitgestelde voorjaarscontactdag in juni en anders op de najaarscontactdag 2020.
2. De veiling op de contactdag
De Motiefgroep heeft op de contactdag een internationale veiling met deels schriftelijke bieders vanuit de gehele wereld. Deze veiling schuift op tot de eerstvolgende contactdag, hetzij de uitgestelde voorjaarscontactdag, hetzij de najaarscontactdag. Kavels blijven staan, schriftelijke biedingen kunnen ook blijven staan.
Hoe de situatie rond het coronavirus zich zal ontwikkelen en hoe lang deze situatie gaat duren is onzeker. Het definitief besluit over het al dan niet alsnog doorgaan van de nu uitgestelde voorjaarscontactdag is op het moment nog niet te geven. Maar ik wens iedereen namens het bestuur vooral een goede gezondheid toe, zowel voor jezelf als voor al je naasten. En ik hoop dat we elkaar allemaal binnen niet al te lange tijd weer op een volgende contactdag kunnen begroeten.
door Henk Alberts
Afgelopen zomer was ik een aantal dagen in Salzburg.
Een goede gelegenheid om in het zo’n 80 kilometer verder op gelegen Altmünster eens het Schachmuseum am Traunsee te bezoeken. De Traunsee is een schitterend gelegen meer in Ober-Oostenrijk. En met een diepte van 191 meter is het ook nog eens het diepste meer van Oostenrijk. Ik overnachtte in het idyllische aan de Traunsee gelegen Ebensee om
de volgende ochtend naar het Schaakmuseum in het nabijgelegen Altmünster te rijden.
Het vriendelijk oudere echtpaar Hannelore en Karl Kramer geeft zelf een uitgebreide en zeer persoonlijke rondleiding door het schaakmuseum. Ze hebben – zoals ze in de rondleiding vertelden – een verzameling van circa 250 schaakspellen bijeengebracht, waarvan er op dit moment 219 in het schaakmuseum tentoongesteld worden. Veel schaakspelen uit Mexico (maar wel gemaakt voor de gehele wereld) en uit Hongarije, twee landen die beide meerdere malen bezocht hebben. Maar hun eerste schaakspel en het begin van de verzamelwoede was een schaakspel uit Egypte (foto onder.)
Overigens zijn Hannelore en Karl Kramer zelf niet eens schaakspelers, hun passie is volledig gericht op verzamelen. Dat heeft na zo’n 40 jaar verzamelen een museum op een oppervlakte van 100m² met schaakspelen uit de gehele wereld opgeleverd.
De schaakspelen zijn ingedeeld naar onderwerp, zoals kinderspelen / jeugd (waaronder ook
een aantal zelfgemaakte c.q. zelfgeschilderde schaakspelen), dieren, design, politiek, enz. Daarnaast zijn er indelingen naar landen en gebieden en naar belangrijke historische gebeurtenissen en periodes in de geschiedenis, zoals Napoleon versus Kutuzov, de Amerikaanse Burgeroorlog, de Azteken tegen de Spaanse Conquistadores, de Wehrmacht tegen geallieerden en een groot schaakspel Normandië 1944 (gemaakt in Mexico.).
Een interessant museum voor iedere schaakverzamelaar die (toevallig of expres) eens een keer bij de Traunsee in de buurt is. Want in de zeer persoonlijke en sympathieke rondleiding door hun exposities, vertellen Hannelore en Karl Kramer bij elk schaakspel wat het verhaal is, alsmede waar ze het gekocht hebben.
Adresgegevens:
Schachmuseum Altmünster, Ebenzweierstrasse 10,
4813 Altmünster
http://www.schachmuseum.org
mail: office@schachmuseum.org
Tel: +43 (0) 6767513020
Openingstijden zijn van 1 mei tot 31 oktober, maar in alle gevallen is het raadzaam om vooraf per mail of telefoon een afspraak te maken.
In nummer 167 van de Schaakkoerier onder meer de volgende onderwerpen:
Van 7 september 2019 tot en met 28 juni 2020 presenteert het Princessehof de tentoonstelling ‘Gezonken Schatten: geheimen van de Maritieme Zijderoute’
De tentoonstelling laat keramiek en andere voorwerpen zien die gevonden zijn aan boord van acht scheepswrakken uit de negende tot en met de negentiende eeuw.
In het museum wordt van ieder schip waarvan keramiek tentoongesteld wordt tevens de achtergronden geschetst: waar is het schip aangetroffen, waar in het schip bevond de keramiek zich, hoe kon het geconserveerd worden, voor wie was het bestemd, enzovoorts. Ook wordt een inkijkje gegeven in de maritieme archeologie in zowel Azië als Nederland. Daarmee gaat een verborgen wereld open van internationale handel, strijd op zee, mensensmokkel en schatgravers.
Onder de acht opgegraven scheepswrakken is ook het in 1323 gezonken Chinese handelsschip Sinan. Een Chinees schip dat in 1323 op weg naar Japan verging. Dat blijkt uit de houten etiketten waar veel pakketten aan boord van zijn voorzien. Voor archeologen is deze informatie een waardevolle ontdekking. Verder wordt exclusieve keramiek voor de rijke elite gevonden maar ook wierrookbranders en beelden van heiligen voor Japanse tempels.
En uit dit schip zijn ook een vijftal 14e eeuwse houten Japanse schaakstukken geborgen. In de bijbehorende catalogus lezen we:
“Naast het harde werken aan boord van de Sinan was er ook tijd om te ontspannen, bijvoorbeeld met een potje schaak. Het spel wordt in Azië al honderden jaren gespeeld. Deze stukken horen bij een Japans schaakspel. Waarschijnlijk zijn er dus ook Japanners aan boord van dit Chinese schip.”
Helaas zijn de 5 tentoongestelde stukken replica’s van de originele schaakstukken. De originele schaakstukken zijn te bewonderen in het Nationaal Museum of Korea in Seoul.
Van 19 oktober 2019 tot en met 15 maart 2020 presenteert het Fries Museum in Leeuwarden de tentoonstelling ‘Wij Vikingen’
We kennen de Vikingen vooral als de piraten van de Noordzee. Moordend, plunderend en rovend maakten ze de Europese kusten onveilig. En inderdaad, de tentoonstelling begint met het klassieke beeld van de Friezen als slachtoffers van de woeste, wilde Vikingen uit het Noorden. Moordenaars op drakenschepen die onschuldige Friezen komen beroven, verkrachten, tot slaaf maken of gewoon doden. Je ziet hoe vanaf het jaar 810 mensen worden gedood, huizen worden platgebrand en dorpen verwoest.
Maar gaandeweg de tentoonstelling wordt duidelijk: de werkelijkheid in het Nederland van de negende en tiende eeuw was veel genuanceerder. Er was sprake van een gedeelde Noordzeecultuur. Tussen de aanvallen door werd er namelijk veel handel gedreven tussen de Nederlanders en de Scandinaviërs. De Friese samenleving was nauw verbonden met die in het Noorden, dat ging via handel ook via bijvoorbeeld importbruiden. Want
in die tijd was je vanuit Friesland per schip sneller in Denemarken dan over land in Enschede. En echt niet alleen Scandinaviërs waren Vikingen, Maar er waren ook Friezen die zich bij hen aansloten. Vikingen waren namelijk geen volk, maar ‘op Viking gaan’ betekent op rooftocht gaan.
De tentoonstelling toont veel gebruiksvoorwerpen van ‘Vikingen en Friezen in het kustgebied van de Lage Landen’. Zes zalen vol oude teksten, schedels, weegschalen, potten, glazen, sieraden, kammen (de Vikingen waren erg bezig met hun uiterlijk), muntschatten, sleutels en speelstenen en natuurlijk zwaarden. De blikvanger van de tentoonstelling is de replica van een levensgroot Vikingschip, dat op basis van bouwtekeningen van het Vikingschip Skudelev V (de restanten van dit Vikingschip bevinden zich in het Vikingeskib Museet in Roskilde) door scheepsbouwer Bein Brandsma samen met studenten van de opleiding Maritieme Techniek van ROC Friese Poort gebouwd werd. Het vijftien meter lange schip is in de tentoonstelling te zien en na de tentoonstelling wordt het schip vaarklaar gemaakt en zal er voor het eerst in eeuwen weer een Vikingschip door Friesland gaan varen.
De laatste zaal staat vol met teruggevonden zilverschatten. Twee schatten van Vikingen die in de tweede helft van de negende eeuw bivakkeerden op het eiland Wieringen, met vooral Scandinavische munten en sieraden, de rest waarschijnlijk van lokale Friezen die in dezelfde tijd hun rijkdom aan vooral Frankische en Friese munten verborgen in hun terpen. Er ligt ook een zeldzame ijzeren slavenhalsband die de Vikingen gebruikten om hun gevangenen af te voeren.
Maar voor ons schaakliefhebbers is de grootste schat op de tentoonstelling ongetwijfeld de (weer eens) tentoon gestelde Friese schaakkoning. Volgens het bijschrift:
Tot ergens eind vorige eeuw was deze Friese schaakkoning samen met bijvoorbeeld het (vermoedelijke) zwaard van Grote Pier, één van de topstukken van het Fries Museum in Leeuwarden. Daarna ging het Fries Museum een andere koers varen en is het schaakstuk in depot en uit beeld verdwenen. Nu is dit unieke stuk weer (tijdelijk) voor het publiek zichtbaar / toegankelijk.
Vanaf het begin werd deze Friese schaakkoning vergeleken met de in 1831 gevonden Lewis Chessmen. Daarbij vond men zoveel overeenkomsten, dat men vermoedt dat deze in Leeuwarden gevonden schaakkoning eveneens van Scandinavische oorsprong is. Als deze datering klopt is dit schaakstuk mogelijk het oudste in Nederland gevonden schaakstuk.