Bij de viering van het 150-jarig jubileum van de KNSB op 31 mei werd ook de nieuwe – hertekende – versie van het stripboek ‘Tom Poes en het betoverde schaakspel’ gepresenteerd. Dit gebeurde door Ton Mackaaij van uitgeverij Cliché. Daarbij overhandigde hij het eerste exemplaar van deze nieuwe uitgave aan Hans Bouwmeester.
Tom Poes en het betoverde schaakspel is geen nieuw verhaal. Voor de verzamelaars zijn er de volgende oudere versies bekend:
Tom Poes het betoverde schaakspel Oberon
Tom Poes en het betoverde schaakbord witte kaft Illegale uitgave
Tom Poes en het betoverde schaakbord, oranje kaft, Illegale uitgave
Tom Poes – Tom Poes en de Zwarte Vleer, gele kaft, Illegale uitgave
Tom Poes – Tom Poes en de Zwarte Vleer, Pruikenmaker CCF
Tom Poes – Tom Poes en het betoverde schaakspel (uit Kleine Zondagsvriend),Illegale uitgave.
Alsmede in 1980 een publicatie in de Donald Duck.
Maar het bijzondere van deze nieuwe versie is dat het stripboek uitgebreid werd met een achttal extra pagina’s waarop met tekeningen de regels van het schaakspel, alsmede een klein beetje geschiedenis worden uitgelegd. Daarmee is het boek niet alleen een verzamel-item, maar daarmee een uitstekende manier om (klein) kinderen op een speelse manier met het schaakspel kennis te laten maken.
Tim Artz heeft de extra pagina’s geïllustreerd met een aantal nieuwe tekeningen, waarvan hiernaast een voorbeeld. De tekeningen hiernaast was een van de afbeeldingen die in het Spoorwegmuseum (en daarna) apart te koop zijn. De tekening draagt de tekst: “Ter gelegenheid van de presentatie Tom Poes en het betoverde schaakspel 31 mei 2023 – Het Spoorwegmuseum, Utrecht”, alsmede de handtekening van de tekenaar Tim Artz.
En niet alleen de schaakstrip-verzamelaars komen bij deze nieuwe Tom Poes aan hun trekken. Want voor de ansichtkaarten-verzamelaars is er door uitgeverij Cliché nog een serie van 12 schaakansichtkaarten uitgegeven (afbeelding hieronder).
31 mei vierde de KNSB, haar 150-jarig jubileum in het Spoorweg-museum in Utrecht. Dit in aanwezigheid van vele genodigden waaronder ook verschillende leden van de Motiefgroep Schaken. Alle KNSB-leden konden – na vooraanmelding – gratis naar binnen.
Bij de viering van dit 150-jarig jubileum op 31 mei in het Spoorwegmuseum in Utrecht was er een veelheid aan activiteiten. Zo startte het schaakfeest vanaf 10.00 uur met Hersengym, een evenement waarbij – voor de jeugd – schaken gecombineerd werd met straatvoetbal, jeu de boules en tafeltennis. Dit alles onder het thema ‘dat we onze hersenen dienen te trainen en bewegen!’ In een andere zaal speelden simultaangevers als Loek van Wely, Jorden van Foreest. Zhaoqin Peng Machteld van Foreest en Eline Roebers tegen iedereen die wilde aanschuiven. En daarna vanaf 15.00 i.h.k.v. Beat the Masters tegen de spelers die zich via de voorronden overal in het land voor deze finale geplaatst hadden. Tussen de treinen van het spoorwegmuseum werd er het Schoolschaak-kampioenschap voor het Basisonderwijs en – een etage hoger – het kampioenschap voor het Voortgezet Onderwijs. En er was een schaakbraderie met verschillende kramen, waaronder de presentatie van de jeugdboekenreeks Simon de Schaker, een signeersessie van de tekenaar van de speciale uitgaven ‘Tom Poes en het betoverde schaakspel’ en de presentatie van het jubileumboek.
Voor KNSB-leden en andere genodigden werd er een gevarieerd programma geleverd. Dit met presentaties van onder andere Erik Scherder, Bettine Vriesekoop, de Wethouder van Utrecht, de voorzitter van NOC/NSF, straatvoetballer Soufiane Touzani, Jesús Medina Molina (van de schaaktafels) en nog veel meer. Dit alles onder leiding van host Tex de Wit. In dit programma werd ook de jubileumpostzegels gepresenteerd en werd het eerste exemplaar van de speciale uitgave van de strip ‘Tom Poes en het betoverde schaakspel’ aan Hans Bouwmeester uitgereikt. Tenslotte kreeg Erik Scherder het eerste exemplaar van jubileumboek ‘Schaakland vol verhalen’ en de bijeenkomst werd afgesloten met een borrel, waarna eenieder tevreden naar huis ging.
Het postzegelvelletje wordt uitgegeven t.g.v. het 150-jarig bestaan van de KNSB. De oplage is 5000 vellen. De prijs voor een vel met 10 postzegels is € 10,10. Het ontwerp is gemaakt door grafisch ontwerper Wout de Vringer uit Den Haag.
De 10 verschillende zegels op het velletje vormen samen een zwevend schaakbord, de 32 stukken zijn allen aanwezig en op de zegels worden een aantal schaaktermen, namelijk röntgenschaak, dubbelschaak, en passant slaan, minorpromotie, aftrekaanval, offer, lokken en penning uitgebeeld. Deze schaaktermen worden vervolgens in de randen van het blokje verder – in eenvoudige termen – verklaard. Een voorbeeld daarvan: ‘Aftrekaanval: je speelt een stuk dat voor een Dame, Toren of Loper staat weg, zodat er twee aanvallen ontstaan.’
De 10 verschillende postzegels zijn – onbelangrijk voor de verzamelaar – allemaal individueel voor het verzenden van brieven en andere post te gebruiken. Zo staat op iedere postzegel de waarde (1) en onderaan een vooraanzicht van een aantal losse schaakstukken. Op het velletje vormen de postzegels met de zwarte schaakstukken de bovenste rij en de zegels met de witte schaakstukken de onderste rij van het postzegelvelletje. Op die manier zijn alle 32 schaakstukken op het velletje afgebeeld op de manier zoals ze bij het begin van een schaakpartij op het bord staan opgesteld. Verder zet op de postzegel linksboven een mannenhand met de witte dame de zwarte koning schaakmat. En op postzegel rechtsboven doet een vrouwenhand met de zwarte dame hetzelfde bij de witte koning.
Het postzegelvelletje is vanaf 31 mei – zolang de voorraad strekt – voor € 10,10 te verkrijgen, bij PostNL (https://shop.postnl.nl/ ) en bij de Collect club ( www.postnl.nl/bijzondere-postzegels/ ). De postzegels zijn ook telefonisch te bestellen bij de klantenservice van Collect Club onder telefoonnummer 088 – 868 99 00.
Op zaterdag 29 april in het clubgebouw Dagbesteding het Pleijwerk in Arnhem de voorjaarscontactdag 2023 plaats. Deze locatie is een bekende plaats voor de Motiefgroep, want op dezelfde locatie vond ook in 2019, 2021 en 2022 een contactdag plaats.
De opkomst was deze zaterdag helaas wat minder omdat enkele vaste deelnemers ontbraken. We hopen echter op de najaarscontactdag eenieder weer – in goede gezondheid – te kunnen verwelkomen.
Om kwart voor twaalf begon de Algemene ledenvergadering. Op de agenda stond vooral – als vervolg op een punt uit de ALV van 2022 – de discussie over de mogelijkheden om nieuwe leden te werven, alsmede daarbinnen de wens dat een groter deel van de leden de contactdagen gaat bezoeken. De notulen van de ALV vindt u overigens in deze Schaakkoerier.
Daarna werd afscheid genomen van Rob Spaans als bestuurslid van de Motiefgroep Schaken. Hij werd na 12 jaar als secretaris benoemd tot Lid van Verdienste van de Motiefgroep en kreeg een vloeibare attentie als dank voor zijn vele werk voor de Motiefgroep. Rob Spaans is hiermee na Joris Leijten het 2e lid van Verdienste van de Motiefgroep. Helaas moet ook vermeld worden dat er ondanks herhaalde oproepen nog geen nieuwe kandidaat voor de vacature van secretaris gevonden. Het bestuur zal zich op de situatie beraden. Omdat de ervaring leert dat de beste manier om nieuwe leden te werven via bestaande leden is, wordt na afloop van de vergadering aan alle aanwezige leden ter plaatse een promotiepakket uitgedeeld met folders en Schaakkoeriers met het verzoek om deze binnen de eigen schaakkring te verspreiden en om aldus nieuwe leden te werven.
Na een helaas wat rommelige maaltijd en het schrappen van de traditionele foto kon het hoogtepunt van de dag, de veiling, beginnen. Daarin loodste veilingmeester Nico van der Plas met de nodige witzen en samen met assistent Joris Leijten ons door de veiling. Er waren deze keer 168 items, waarvan er slechts 11 niet verkocht werden. Meest gewild waren een ´LP Dance for Ever´, welke voor 245 Euro van de hand ging en ´een brief van Euwe aan een collega professor´, welke 52,50 Euro opbracht (bij een inzet van 1,00 Euro). Aan de andere kant verwisselde een ´postzegel hotel toernooi FDC; Oranjestad 12, Nederlandse Antillen 1957´, alsmede een ´leuk partijtje zegels´ elk voor slechts 25 cent van eigenaar.
Helaas waren er aan het einde van de middag teveel leden die toch om een of andere (belangrijkere) reden meteen naar huis moesten, waardoor de traditionele gezamenlijke maaltijd bij een lokale horecagelegenheid deze keer moest komen te vervallen.
Van 17 december 2022 t/m 4 juni 2023 is in museum Wierdenland in Ezinge De tentoonstelling ‘Binnen kijken bij Matthijs Röling’ te zien.
Al meer dan vijftig jaar woont Matthijs Röling, geboren op 3 maart 1943 in Oostkapelle, nu in een monumentale boerderij die in Ezinge op een steenworp afstand van Museum Wierdenland staat. Het is de aanleiding om zijn tachtigste verjaardag middels een grote jubileumtentoonstelling in dat museum te vieren. Die tentoonstelling is in nauw overleg met Matthijs Röling en zijn familie tot stand gekomen en heeft als thema ‘binnen’. Binnen dat thema worden schilderijen van de hand van Matthijs Röling getoond. Die schilderijen met onder meer interieurs, stillevens en portretten geven tezamen een kijkje bij Matthijs Röling binnen.
Behalve veel schilderijen is er ook aandacht voor het interieur van de boerderij in Ezinge, waarin Röling al meer dan 50 jaar woont en waarin hij ook diverse muurschilderingen maakte. Door zijn hele huis heen heeft Röling muurschilderingen gemaakt. Hoogtepunten zijn voor hem die in zijn atelier, keuken en serre. Speciaal voor deze tentoonstelling fotografeerde Mischa Keijser het interieur van de monumentale boerderij. Een selectie van deze foto’s is in de tentoonstelling te zien.
De kunstenaar Matthijs Röling volgde in zijn jeugd lessen aan de Haagse Academie voor Beeldende Kunsten en aan de Rijksacademie te Amsterdam. Beide opleidingen maakte hij niet af; hij zocht liever zijn eigen weg. En in een tijd dat velen abstract gingen werken, bleef Röling juist bewust op het figuratieve pad. Hij ontwikkelde een geheel eigen stijl, waarbij hij zich door de Italiaanse Renaissance liet inspireren.
De artistieke doorbraak van Matthijs Röling kwam in 1976 met een serie stillevens ‘de Vier Jaargetijden’, ook wel de ‘kastjes’ genoemd.
In vier schilderijen, zoekplaatjes met veel oog voor detail en vol met symboliek beeldt Matthijs Röling hierin de vier jaargetijden, Lente, Zomer, Herfst en Winter uit.
In het kastje ‘Zomer’ zien we onder andere een schaakbord, een wereldbol, een aantal potten, fruit op een bord, een ansichtkaart en nog veel meer. Aan de fleurigheid kun je zien dat het zomer is. Röling gebruikte warme, zonnige kleuren en vrolijkheid. Rood daarom erg aanwezige kleur en alle tinten worden gebruikt wat een rustgevend maar toch levendig gevoel geeft. Ook blauw komt erg terug in dit schilderij. Naast de wereldbol kom je over het hele doek kleine blauwe vakjes tegen zoals in de tegels, de papieren hangers en de geometrische figuren. Het geeft een wat onwerkelijk gevoel doordat de kleuren net iets warmer zijn als in het echt. De Vier Jaargetijden zijn uiteraard te zien bij de tentoonstelling in museum Wierdenland.
Matthijs Röling schilderde bovenstaand werk, olieverf op doek, in 1978. In alle eenvoud is er een schaakbord te zien, waarop een (lege) beker en twee schaaltjes, respectievelijk gevuld met pruimen en met eieren.
Verdere landelijke bekendheid en waardering kreeg Matthijs Röling met zijn monumentale wandschilderingen die hij met Wout Muller maakte. Begin jaren tachtig werd hij samen met Wout Muller in de gelegenheid gesteld het Nijsinghhuis te Eelde van wandschilderingen te voorzien. Hierna volgde andere opdrachten vergelijkbare opdrachten in met name Noord-Nederland.
en ander schaakschilderij dat op de tentoonstelling te zien is, is het bekende schilderij ‘Pruimen en eieren’ Het oeuvre van Matthijs Röling omvat inmiddels een periode van zo’n 35 jaar en vertoont ondanks een verandering in stijl grote consistentie. De thema’s in Rölings werk zijn veelomvattend: stillevens, interieurs, portretten, naakten, landschappen en mythologische voorstellingen. Maar als één van de weinigen nam hij het in de jaren zeventig openlijk op voor de figuratieve schilderkunst. ‘Dat alleenzaligmakende van de moderne kunst stond mij verschrikkelijk tegen. Ik ben een conservatief in die zin dat ik vind dat je het goede moet behouden.
Niet zozeer het object zelf, maar de wijze waarop het geschilderd is, is voor Matthijs Röling van belang. De stofuitdrukking, lichtval en kleuren zijn de werkelijke reden om te schilderen. Zijn jeugd, het dagelijks leven en de klassieke oudheid zijn zijn inspiratiebronnen.
De kunstenaar ontkent niet dat zijn schilderijen soms een vlucht zijn uit de dagelijkse realiteit. ‘Ik heb niet veel pretenties of boodschappen aan de wereld. Ik ben een escapist die naar elders verlangt, naar rust en genot; weg van deze rotwereld waar ik veel van houd.’ Als schilder en als voormalig docent aan de Academie Minerva te Groningen heeft Röling grote kennis van en belangstelling voor de kunstgeschiedenis.
In een door het museum Wierdenland eerder uitgegeven catalogus ‘Tuin in Ezinge’ (te koop in de museumwinkel voor 20 Euro), zijn ook beide onderstaande schilderijen uit respectievelijk 1969 en 1985 te vinden (De laatste slechts een detail, begreep ik.) Of deze beide werken ook op de tentoonstelling te zien zijn is mij op dit moment onbekend.
Tijdens de tentoonstelling ‘Binnen kijken bij Matthijs Röling’ kunnen de bezoekers in de filmzaal een documentaire bekijken die in 2018 van de kunstenaar is gemaakt. De film duurt 50 minuten. Hij wordt elke dag om 13.45 en om 15.45 getoond.
Museum Wierdenland, Van Swinderenweg 10, 9891 AD Ezinge
Geopend: november t/m maart: dinsdag t/m zondag, 13-17 uur. april t/m oktober: dinsdag t/m zondag, 11-17 uur.
In de schaakkoerier 177 van december 2021 is er ook reeds aandacht besteed aan dit onderwerp omdat het schilderij deel uitmaakte van een tentoonstelling in het Rijksmuseum in Amsterdam.
Omdat het afgelopen 8 maart Wereldvrouwendag was en het schilderij nu onderdeel is van een solo-tentoonstelling, gewijd aan deze Italiaanse renaissance-schilderes in het Rijksmuseum Twente, is het dus toepasselijk om aandacht te besteden aan deze beroemde kunstenares wier meest bekende werk een schaakschilderij is. Haar naam is Sofonisba Anguissola en het schilderij heet Het Schaakspel.
Sofonisba Anguissola werd reeds tijdens haar leven wereldberoemd in heel Europa. Michelangelo sprak zijn lof voor haar uit. Ook schilder Anthony van Dyck verklaarde dat hij van niemand zoveel geleerd had over schilderkunst. Het betreft vooral de levensechte portretten die lijken te ‘ademen’.
Anguissola schilderde dit schilderij in 1555. Het toont drie van haar zusjes en een dienstbode tijdens een niet al te serieuze schaakpartij.
Als u de aan Anguissola gewijde tentoonstelling gaat bekijken, is het wellicht aardig voor u als schaakliefhebber om dat met de volgende niet op de tentoonstelling vermelde schaakreferenties te doen.
Een van Sofonisba’s leermeesters was Bernardino Campi. Giulio Campi, een halfbroer van Bernardino, maakte in 1530 ook al een schaakschilderij.
Er wordt in een begeleidende tekst gewag gemaakt van het 16e-eeuwse boek Het boek van de hoveling van Baldasare Castiglione. In dat boek betoogt Castiglione onder meer dat een goede hoveling weliswaar de kunst van het schaken moet beheersen, maar er niet te goed in moet zijn.
Vermeld wordt dat de Cremonese bisschop Marco Girolamo Vida al vroeg het grote talent van de in Cremona opgegroeide Sofonisba Anguissola ziet. Het is dezelfde Vida van wie in 1527 Scacchia Ludus, een mythologisch gedicht over het ontstaan van het schaakspel, is gepubliceerd.
Verdraaid, op het schilderij ligt het schaakbord verkeerd gedraaid.
De tentoonstelling loopt tot en met 11 juni 2023.
Voor de verzelaars van schaakpostzegels met kunst heb ik nog even gezocht naar de zegels waar genoemd schilderij wordt afgebeeld.
Liberia 2020
Guinea Bissau 2013
Togo 2014
Mozambique 2013
Guinea Bissau 2007
Het schilderij ‘Een schaakpartij’ hangt normaliter in het Nationaal Museum in Poznan, Polen. Maar nu dus al voor de tweede keer in Nederland. Dit geeft de gelegenheid de details en symboliek eens goed bekijken. Want wat je bijvoorbeeld niet op een postzegel kunt zien, is dat er een inscriptie op de rand van het schaakbord staat.
Die inscriptie luidt: “Sephoniba Anguissola. Virgo. Amilcaris Fila. Ex Vera Efigie Tres Suas Sorores. Et Ancillam Pinxit. MDLV.” Ofwel vertaald naar het Nederlands “Sofonisba Anguissola, maagdelijke dochter van Amilcare, geschilderd naar het leven van drie van haar zusters en hun dienstmaagd in 1555.”
Op het schilderij zijn de meisjes in een weelderige tuin aan het schaken. Anguissola wint een schaak-partij van haar zuster Minerva en hun jongere zuster Europa kijkt lachend toe. Maar ondertussen worden de drie zusters omringd door allerlei symbolen van rijkdom, status, opleiding en kuisheid. Het oosterse tapijt op de tafel toont het bezit van kostbare goederen uit Azië en het Midden-Oosten die alleen rijke families zich konden veroorloven. En het schaakbord waarop ze spelen is een met de hand gemaakt ingelegd bord. En ook de aanwezigheid van schaken zelf is zowel een symbool van rijkdom en adel, alsook een symbool van opleiding. En de drie zusters zelf worden getoond als adellijke vrouwen. Ze zijn gekleed in mooie kleding van fluweel en zijde, bestikt met ingewikkelde borduursels en versierd met allemaal kleine juwelen. Daarbij benadrukt de weergave van parels – een van de duurste materialen in de 16e eeuw – in hun haar nogmaals de status en rijkdom van de familie. En vergeet niet: de inscriptie benadrukt dat het schilderij naar het leven geschilderd werd en dus een weergave van de werkelijkheid is.
Nog een ander – makkelijk te missen – detail op het schilderij is dat Lucia, de oudste zuster de Dame in haar hand heeft. Dit geeft aan dat zij inmiddels een succesvolle vrouw is. Minerva, de op één na oudste op het schilderij beheerst het spel enigszins maar leert nog steeds. En Europa, de jongste zuster, heeft een pion in haar hand. Zij staat nog aan het begin en begint net; door middel van onderwijs zal zij het (schaakspel) later ook gaan leren.
