Het Escher-jubileumjaar 2023 wordt afgesloten in theater Amare aan het Spuiplein in Den Haag met de kerstproductie Alice in Escherland van het danstheater De Dutch Don’t Dance Division. Deze dansvoorstelling is te zien van 25 t/m 29 december.
De dansvoorstelling gaat over de onwerkelijke avonturen van Alice, die zich afspelen in de wonderlijke landschappen van kunstenaar en graficus M.C. Escher. Alice ontmoet tijdens haar reis verschillende eigenaardige dieren en karakters zoals Mad Hatter en Chesire Cat. De beroemde werken van Escher met eigenaardige perspectieven vormen het decor. Twee bekende, absurde werelden smelten op een buitengewone en tegelijkertijd vanzelfsprekende manier samen. Bovendien geen rare combinatie: Escher had altijd een exemplaar van Alice op zijn nachtkastje liggen! Bovenstaande afbeelding is ook te zien in de trailer op YouTube.
Eerder, in 2016 en 2018 verzorgde De Dutch Don’t Dance Division ook al een vergelijkbare voorstelling ‘Alice in Winterwonderland.’ Alice in Escherland is een bewerkte versie met nog meer speciale waarin optische illusies, symmetrie en fantasie in zowel decor als kostuums te zien zijn en tot leven komen in de choreografieën. Het verhaal van Lewis Carroll, wordt gedanst op muziek van P.I. Tsjaikovski.
Amare Danstheater: 25 en 26 december 14:30 27 t/m 29 december 14:00 en 19:30 Tickets € 11,00 – 44,00
In het Haags Historisch Museum is van 18 november 2023 t/m 1 september 2024 de tentoonstelling ‘Klein, kleiner, groots. De poppenhuizen van jonkvrouw Lita de Ranitz’ te zien.
Het poppenhuis van jonkvrouw Lita de Ranitz stamt uit 1910 en is normaal op zolder te zien. Het staat dan ook reeds vermeld in het welbekende boek ‘ Reisgids voor Schaakliefhebbers’ van de hand van Rob Spaans. Maar nu staat het poppenhuis een etage lager en is er een tentoonstelling aan gewijd met onder andere een interactieve ‘box’ waarin je een reis door tijd, ruimte en perspectief kunt beleven. Je reist hier door de wereld van jonkvrouw Lita de Ranitz en haar dienstmeid, van het Den Haag van toen tot de huidige stad.
Ook is er nu een ansichtkaart van het schaaktafeltje dat in het poppenhuis staat (en dat in werkelijkheid maar 7 bij 4 centimeter meet) uitgegeven.
De tentoonstelling duurt nog t/m 1 september. Haags Historisch Museum, Korte Vijverberg 7, Den Haag Dinsdag t/m vrijdag 10.00 – 17.00 uur Zaterdag en zondag 11.00 – 17.00 uur
De Motiefgroep Schaken hield afgelopen 28 oktober weer een contactdag in ‘Het Baken’ in Woerden; dit was voor de vierde keer in de afgelopen vier jaar. De opkomst was met 18 deelnemers aan de lage kant. We misten vooral onze redacteur Rob Bijpost, die door een operatie verstek moest laten gaan. Er ging een van-harte- beterschaps-kaart rond die werd getekend door alle aanwezigen. In het kader van 150 jaar KNSB lagen er gratis pennen, speldjes en notatieboekjes naast de presentielijst.
Na de gebruikelijke opbouw van de zaal konden verkopende leden hun waren uitstallen en konden verzamelingen worden aangevuld. Bas de Haas organiseerde een oploswedstrijd van schaakproblemen waarbij de deelnemers de tijd kregen tot het begin van de veiling om hun oplossingen in te leveren. Na de veiling werden de oplossingen besproken en de winnaars bekend gemaakt; iedere deelnemer kreeg een prijsje.
Als voorbeeld toon ik het eerste (eenvoudigste?) probleem: wit speelt, met mat in twee. De oplossing: 1. Pe3 dreigt 2. Tg4 / Tf5 / Pd5 mat; en nu:
… Pe7 2. Tg4 mat
… Pf6 2. Tf5 mat
… Ph6 2. Pd5 mat
Na de soep en broodjes werd er een lezing gehouden door Harold van der Heijden over eindspelstudies. Een eindspelstudie is een gecomponeerde schaakstelling met een unieke, vaak verrassende oplossing. Het is vaak een pareltje dat schitterende en onverwachte wendingen omvat. Daarbij heeft ieder stuk en pion een functie. Voorwaarde is dat de stelling in een gewone partij moet kunnen voorkomen. Wit begint en wint of maakt remise. Bij schaakproblemen luidt de opdracht altijd: mat-in-zoveel. Harold verzamelt niet alleen eindspelstudies, hij is componist van eindspelstudies, internationaal arbiter, sectiedirecteur Permanent Commission for Chess Composition van de wereldschaakbond FIDE, organisator van eindspel-studiewedstrijden, bestuurslid van de Nederlands-Vlaamse eindspelstudievereniging ARVES en verzamelaar van eindspelstudieboeken.
Voordat de veiling begon werd eerst de traditionele groepsfoto genomen. Op de veiling werden de 198 items door veilingmeester Nico van der Plas weer vlot afgehandeld. Er ontstond zodoende weer een geslaagde veiling. Naast schriftelijke bieders werd er ook vanuit de zaal driftig geboden. In het kader van het 150 jarig jubileum van de KNSB werden ca. 50 item aangeboden voor € 1,50. Ook golden er voor een groot aantal items een inzetprijs van € 0.25 en € 0,50. Verzamelaars vinden dus nergens anders zulke aantrekkelijke inzetprijzen. Dus kunt u onverhoopt niet komen in april 2024, vraag de veilingmeester hoe u makkelijk schriftelijk kunt bieden zodat u toch uw verzameling aantrekkelijk kunt uitbreiden.
Op dit moment is er het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden is vanaf 13 oktober 2023 tot en met 17 maart 2024 een grote overzichtstentoonstelling over ‘Het jaar 1000’. Feitelijk gaat de tentoonstelling echter over de periode 900-1100. Dit lijkt in de geschiedenisboekjes vaak een periode waarin weinig gebeurde, maar voor wat nu Nederland is, is dit juist een tijd van ingrijpende veranderingen in landschap, bevolking, bebouwing, taal en cultuur. In de periode 900-1100 ontstaat een ‘Nederland’ dat ook nu nog herkenbaar is, met dijken, met burchten, dorpen en steden en met kerktorens aan de horizon. Nederland wordt ontgonnen en dat betekent ook het uitsterven van wilde dieren als elanden, beren, zwijnen en een aantal andere wilde dieren. Nederland wordt geregeerd door bisschoppen en behoort tot het ‘Heilige Roomse Rijk’. Er is een keizerlijke residentie in Nijmegen en er zijn kathedralen in Utrecht en Maastricht. Het zijn ook de eeuwen waarin op grote schaal oosterse en westerse kennis worden uitgewisseld: muziekschrift, het cijfer 0 en het schaakspel zijn nieuwkomers in Nederland. Aan het einde van het millennium werd het einde van de wereld verwacht. De mensen zagen voortekens in zonsverduisteringen, overstromingen en komeetverschijningen. Maar uiteindelijk gebeurde er… niks. ‘Het jaar 1000’ vertelt de verhalen van deze middeleeuwers, over hun dagelijks leven en hun verwachtingen van de millenniumwisseling.
Te zien zijn vrijwel alle belangrijke Nederlandse archeologische vondsten uit de periode 900- 1100, waaronder talrijke bruiklenen uit binnen- en buitenland. Blikvangers zijn onder meer de Viking-drinkhoorn uit de Onze Lieve Vrouwe-basiliek in Maastricht en het beroemde Evangeliarium van Egmond, naast zwaarden, scheepshout, gouden sieraden (waaronder de recente schatvondst van Hoogwoud), muntschatten, het borstkruis van Sint Servaas, de oudste schaakstukken van Nederland en een houten ladder uit een waterput.
Bovenstaande is een foto van de verzameling schaakstukken die er in de tentoonstelling te zien zijn. Begeleidende tekst bij deze vitrine: “De oudste schaakstukken van Nederland zijn opgegraven in het oude Huys in Helmond. De schematische vormen zijn Arabische en de inscriptie in runen onder op de koning laat zien dat de stukken wereldburgers zijn. In de 12de eeuw komen stukken zoals de ‘Lewis chess pieces’ uit Scandinavië naar onze streken. Het schaakspel zelf komt uit India en verspreidt zich via de Arabische wereld en al-Andalus.” En de detailomschrijvingen van de diverse objecten die we te zien krijgen, is daarbij als volgt :
Schaakstukken: koning met runeninscriptie op onderkant, pionnen en bisschop/ olifant walrus- en narwalivoor, Oude Huys Helmond, 1050-1150 (Kasteel Helmond, privécollectie)
Schaakstuk: koning Walrusivoor, Leeuwarden, 1100-1200, (Fries Museum)
Bijna alle oude schaakstukken uit Nederland bijeen.. Wat nog ontbreekt (een vergelijkbaar stuk als 6.) is: Schaakstuk: (koning of dame) Been, Valkenburg-kasteel 1100-1200 (Limburgs Museum, Venlo)
De tentoonstelling wekt de vraag op, wat nu dan echt het oudste schaakstuk(ken) van Nederland is (zijn)? Een heel eerlijk antwoord vanuit de Motiefgroep: daarop is op dit moment geen eenduidig antwoord te geven. De reden van dat ontbrekende antwoord is de wijde ouderdomsaanduiding van de verschillende schaakstukken. Daarnaast is de ouderdomsaanduiding van sommige schaakstukken (bijvoorbeeld die van de Friese schaakkoning) nogal eens aan wijzigingen onderhevig.
Nog een puntje van kritiek op de tentoonstelling: op de website van het Rijksmuseum van Oudheden (en in het boek bij de tentoonstelling) wordt aan één van de schaakstukken als zijnde een topstuk uit de tentoonstelling extra aandacht besteed. (afbeelding hieronder links). Dit met als omschrijving: “Schaakstuk De oudste schaakstukken van Nederland zijn opgegraven in het Oude Huys in Helmond. De schematische vormen zijn Arabisch, de puntcirkelversiering is typerend voor deze periode. Dit stuk is een loper of paard. Collectie en foto: Museum Kasteel Helmond (inventarisnummer: 87-106) Details Afmetingen: hoogte 1,5 centimeter Materiaal: narwaltand (ivoor) Periode: 1100-1150”.
Een beetje vreemde fout: Als je dit schaakstuk vergelijkt met bijvoorbeeld een aantal schaakstukken uit Nürnberg (afbeelding rechts) waar 2 lopers en 2 paarden zijn afgebeeld, dan is het schaakstuk uit Helmond toch duidelijk een loper en geen paard.
Bij de tentoonstelling is het boek ‘Het Jaar 1000’ (€24,95) van de hand van conservator Annemarieke Willemsen verschenen. Ook is er een vierdelige podcast-serie, een RMO Magazine, zijn er lezingen, rondleidingen en er is een middeleeuws schaaktoernooi op zondag 18 februari 2024 (details nog onbekend).
In het Eschermuseum in den Haag is permanent de Metamorfose van Escher te zien. Een voorstelling waarvan een origineel ooit in een postkantoor in Den Haag hing en welk origineel al weer sinds 2008 in een vertrekhal op Schiphol te zien is.
Maar voor wie daar in geïnteresseerd is zijn momenteel in het museum het huis van het boek in Den Haag t/m 7 januari in de tijdelijke tentoonstelling ‘de onbekende Escher’ ook houtblokken waarmee de Metamorfose gemaakt is te zien. Het museum van het boek verwierf in vanaf het midden van de jaren ‘50 van de vorige eeuw uit verschillende bronnen belangrijke archivalia van Maurits Escher uit het archief van diens uitgever, de bibliofiele Stichting De Roos. Dit dossier kon worden aangevuld met verdere correspondentie, tekeningen en schetsen uit het archief van de vormgever van het boek, Aldert Witte en uit de bibliotheek van de verzamelaar Eugène Strens. Daardoor heeft het huis van het boek het nodige werk van Escher.
Van 1 oktober 2023 t/m 7 januari 2024 toont Huis van het boek een onbekende kant van de wereldberoemde kunstenaar M.C. Escher. In het Escher-jaar 2023 laat het museum een overzicht zien van werk dat Escher in opdracht maakte. Een deel van dit werk, waaronder originele tekeningen, was nog niet eerder voor het grote publiek te zien. Het omvat boekillustraties, nieuwjaarskaarten, uitnodigingen, programma-boekjes, ex librissen, postzegels en bankbiljetten, afkomstig uit de collectie van het museum, particulieren en publieke instellingen.
Daarbij dus ook de houtblokken waarmee de Metamorfose gemaakt is, zijnde een onderdeel van ‘Regelmatige Vlakverdeling,’ de uitgave die Escher in 1958 voor Stichting De Roos maakte. Hiervan bezit het museum naast tekeningen en correspondentie, de complete set van zes door Escher gesneden houtblokken. Deze staan met het boek centraal in de tentoonstelling.
