Op 14 november 2019 rond half elf ‘s ochtends brak er brand uit in het schaakmuseum in Ströbeck. De brandweer van Ströbeck was in enkele minuten ter plaatsen en met hulp van de brandweer van Halberstadt, Athenstedt, Aspenstedt en Langenstein, in totaal zo’n 50 man, werd de brand bestreden.
Het grootste deel van de collectie kon worden gered, het gebouw werd zwaar beschadigd. Ongeveer 15 objecten uit de collectie, vooral op de 2e etage, gingen verloren, 6000 objecten liepen roet of waterschade op. De totale schade wordt op een half miljoen Euro geschat. Oorzaak van de brand waren onderhoudswerkzaamheden aan het dak van een van de bijgebouwen.
Het schaakmuseum is voorlopig tot nader order gesloten. Wanneer het museum weer geopend wordt en of dat op dezelfde locatie is, is nog onbekend.
Ieder jaar op de laatste zaterdag van mei wordt er in het (voormalige) Oost-Duitse Schaakdorp Ströbeck met ca 1100 inwoners een dorpsfeest gehouden. Een dorpsfeest met een kleine kermis, eetkraampjes en muziekacts van de locale verenigingen op het Dorpsplein “Platz am Schachspiel”. Als hoofdact is er een traditie van een levend Schaakspel bestaande uit kinderen van de lokale Dr Emanuel Laskerschool op het ingelegde grote schaakbord op het plein.
Centraal binnen de presentatie van het hele spel werd er dit keer een partij gespeeld tussen een IM uit Hongarije (naam ons helaas onbekend) tegen Peter Sonder, teamcaptain en speler van het Schaakteam uit Amersfoort.
De beide spelers zaten op een soort verhoogde scheidsrechtersstoel achter het bord, doch dat gaf te weinig overzicht aan de spelers; je gaat er duidelijk niet beter van schaken.
En remise gegeven, omdat de beschikbare tijd (4 minuten per persoon) bijna op was.
Vijf jaar geleden waren Henk Alberts, Klaus Bodlaender en de auteur ook al eens bij het dorpsfeest geweest (zie SK 76). We wisten dat het levend schaakspel inmiddels andere kostuums had gekregen. De kostuums zijn traditioneler geworden maar het onderscheid tussen de stukken is hiermee niet vergroot. Ook is het programma er omheen aangepast. Het levende Schaakspel beeld o.l.v. twee spreekstalmeesters de geschiedenis van Ströbeck en het Schaakspel uit.
De pionnen (kleinere kinderen) vormen ook een eigen dansgroep die een traditionele dans opvoerde op het schaakbord. De overige stukken voerden ook nog een gymnastische act uit met vlaggen waarop schaakstukken waren afgebeeld.
Tussendoor bezochten we het geheel vernieuwde en vergrootte schaak-museum, niet langer gehuisvest naast de oude Schachturm, maar nu in het voormalige gemeentehuis aan het centrale dorpsplein “Platz am Schachspiel” gelegen. Het hele jaar door kan het Schaakmuseum bewonderen. In 2007 is het museum verhuisd vanuit de ruimte naast de Schachturm in het dorp naar dit grotere gebouw aan het Schaakplein. Het is nu veel ruimer en lichter ingericht en biedt zowel aandacht aan de schaakgeschiedenis van het dorp, aan schaakstukken met hun geschiedenis en er is aandacht voor de schaakkunst.
Aan het eind van de middag kwam het levende Schaakspel opnieuw op het plein en werd er een andere partij gespeeld tussen de teamcaptains van de winnende teams van het jaarlijkse Ströbeck Schaaktoernooi dat op dezelfde dag gespeeld wordt in het Gasthaus zum Schachspiel aan het plein, alsmede in een tweede nabijgelegen Gasthaus.
In totaal spelen er 46 teams mee in het toernooi met ca 200 deelnemers. Dit jaar deden er drie Nederlandse teams mee uit Amersfoort (ASG), Wijk aan Zee (Paard van Ree) en Vriezenveen.
Wijk aan zee heeft een zusterstadsband met Ströbeck. De Amersfoortse groep deed al voor minimaal de 25e keer mee met het toernooi.
De winnaars van het toernooi en de kampioenen van het schoolschaken in Ströbeck worden bekend gemaakt op het festival en werden gehuldigd door de burgemeester.
De Kinderen kregen het traditionele Ströbeck-schaakbord met inscriptie (hoogste groep) en stukken lagere groep en de Teams een Taart in de vorm van een schaak-bord met stukken en een oorkonde.
Tussendoor zagen we ook nog een café-scene uit de Musical
die in 2006 is opgevoerd over Ströbeck door Ströbeckers op
het plein. Waarschijnlijk wordt de musical volgend jaar in zijn geheel herhaald ? En er was de Schaak-winkel van Renate Krosch die allerlei zaken aanbied over het dorp en daar-buiten. We ontdekten dat er drie nieuwe kaarten over het dorp met schaken zijn uitgeven, evenals een kaart met de stempels van het dorp.
In het dorp zijn op verschillende huizen Schaakborden aangebracht, en op de Lasker-school zijn vele uitingen van Schaken aanwezig. Helaas waren er op de begraafplaats géén Schaakgraven te bespeuren. We hebben er wel naar gezocht.
Wij logeerden in het nabij gelegen Halberstadt en hebben de volgende dag in de omgeving allerlei andere cultuurhistorische zaken bewonderd.
Ströbeck is voor de schaakverzamelaar beslist een bezoekje waard!
Op vrijdag 27 mei reisden Klaus Bodlaender, Henk Alberts en Joris Leijten gezamenlijk naar het (voormalig) Oost Duitse Schaakdorp Ströbeck. Het voor schakers beroemde dorp houdt traditioneel in het laatste weekend van mei een driedaags schaakfeest.
Ströbeck heeft ca. 1200 inwoners en heeft vrijwel geen eigen overnachtingsmogelijkheden meer. Op 8 km afstand ligt het grotere historische Halberstad waar wel voldoende slaapgelegenheden zijn.
Op zaterdag vindt traditioneel een groot team toernooi plaats met dit jaar onder de 57 deelnemende teams ook drie teams uit Nederland (Amersfoort, Wijk aan Zee en Vriezenveen).
Het toernooi duurde de hele dag waardoor er weinig van het dorp te zien zou zijn als de Motiefgroep ook met een team had meegedaan.
In het kleine dorp bevindt zich naast de bekende schaaktoren (met schaakvlag) waar volgens de overlevering de gevangen graaf Guncellin de bewaarders leerde schaken. En ernaast het schaakmuseum waar de schaakgeschiedenis van het dorp en in het algemeen wordt uitgelegd, met spellen en verzamelitems.
Op het ‘Platz am Schachspiel’ (het dorpsplein) met openlucht schaakbord, vond het dorpsfeest werkelijk plaats. Met een kleine kermis en biertent. Op het schaakbord werden acts opgevoerd met als hoogtepunt een opvoering van een levend schaakspel door de schakende jeugd van de twee Dr. E. Laskerscholen uit het dorp. Zie ook het artikel over Ströbeck in de vorige Schaakkoerier.
Zij voerden dansen uit als schaakstukken en tot slot een schaakpartij die de bezoekers mochten raden. Het werd de partij Andersen – Kieseritzky, Londen 1851. De zogenoemde ´onsterfelijke partij´.
Henk Alberts zag dit in een vroeg stadium en won hiermee een map met losse afbeeldingen van Ströbeck.
Ook werden de schoolschaakkampioenen uit het dorp gehuldigd met het traditionele schaakbord dat verwijst naar het historische schaakbord uit 1651 dat de bewoners geschonken kregen door de Grote Keurvorst Friedrich Wilhelm.
In het dorp zelf bevinden zich op vele huizen aan de gevel schaakborden. Sommige heel sober en ander mooi versierd.
In een aantal rondwandelingen door het dorp kwamen we er een hoop tegen.
Bij maar bij één stond een stelling op het bord (zie foto linksboven vorige pagina). Voor de rest waren het lege borden (het wapen van Ströbeck)ook op de windvaan van de kerktoren staat een schaakbord uitgesneden.
Het is niet duidelijk of de lege borden op de huizen allemaal ex-winnaars waren van het schoolschaaktoernooi in het verleden.
In het dorp kon men op verschillende plaatsten schaak verzamelitems over het dorp kopen. Tot slot zijn er in de omgeving naast Halberstad, de prachtige natuur van het Harzgebergte met kasteel Wernigerode Rottenwegge te bewonderen.
Dat was moeilijker dan schaakpostzegels, want om te beginnen is er geen catalogus van. De vraag die al snel opkwam: en wat verzamel ik dan? Simpel muntjes en papiergeld in een doosje doen, of steeds meer te weten proberen te komen over de achtergronden en andere informatie die niet direct voorhanden is in de numismatische catalogi.
Het eerste dat ik tegenkwam was zogenaamd Duits noodgeld en ik had geen flauw idee wat dat was, dus de eerste zoektocht begon;
DUITS NOODGELD
Gedurende WO1 was er in Duitsland een grote inflatie en als gevolg daarvan ook een tekort aan kleingeld. Soms wordt ook beweerd dat dit kleingeld omgesmolten werd voor de oorlogsindustrie, maar daar kon ik geen harde bewijzen voor vinden. Om voor het tekort een oplossing te vinden gaven ambtelijke instanties zogenaamd noodgeld uit. Dit „tussen-geld‟ zou dan alleen voor een korte tijd en binnen een beperkt gebied geldig zijn. Het bekendste uit die periode is het soldaten-noodgeld, maar daar zat geen schaken tussen.
Na WO1 begonnen veel mensen het noodgeld te verzamelen, deels vanuit de hoop dat dit geld waardevaster zou zijn dan de torenhoge inflatie van het officiele geld en ook deels voor het verzamelen op zich. Het gevolg daarvan was dat ook niet-ambtelijke instanties noodgeld gingen uitgeven. Op een paar uitgiften na eigenlijk alleen om de verzamelaarshonger te stillen. Voor de uitgevende instantie een winstgevende zaak omdat de meeste biljetten nooit meer omgewisseld werden voor echt geld. (schattingen zeggen dat er ongeveer 10.000 verschillende soorten noodgeld bestaan).
En daartussen zaten ook enkele series met schaken; sommige zelfs met een hele leuke achtergrond en wat ik daarvan gevonden heb wil ik U niet onthouden.
Sörup Angeln 1919 (geen datum)
Het biljet is niet zo bijzonder; qua schaken is er slechts een schaaktafeltje te zien met dame en heer en het biljet is meer propaganda om Angeln (Sleeswijk-Holstein) Duits te laten blijven.
Gross Flottbeck (geldig van 1-8 t/m 1-9 1921)
Het biljet is niet zo bijzonder, qua schaken ook hier weer een schaaktafeltje met dame en heer en Klopstock en Staudinger bij het schaakspel.
Wellicht leuk om te weten is dat in die tijd het niet ongebruikelijk was om een dame en heer bij het schaakspel af te beelden. Het verhaal er achter was dan dat de heer weliswaar met het spel van de dame verloor, maar daardoor wel „haar hand‟ won.
Ströbeck (geldig tot 31/12-1921)
Leuker wordt het al met een serie van 3 biljetjes van Ströbeck (in de middeleeuwen heette het overigens Ströpcke). Want Ströbeck is een echt schaakdorp! Von Halberstadt im Westen, und zwischen Harz und Huy, da liegt das Dorfchen Strobeck, mit seine Schachpartie En dat al meer dan 1000 jaar! Ook daar werd vroeger eerst geschaakt (op een bord met stukken en niet die andere betekenis uit de dikke van Dale) en dan pas getrouwd.
Verder zijn er drie verschillende series; het eenvoudigst herkenbaar aan de verschillende vormen en kleuren in de drukkers-naam onderaan het biljet.
De drie biljetten hebben een waarde van resp. 25, 50 en 75 pfennig.
Vrij vertaalt luidt de tekst: Graaf Guncelin, gevangene van Bisschop Arnulf van Halberstadt leert anno 1011 in de toren van Ströbeck zijn bewakers het schaakspel.
Naast het schaakbord zijn stukken tekst te lezen waarin de kerkvorst van Brandenburg en de vorst van Halberstadt Friedrich Wilhem etc. etc. het in het midden afgebeelde schaak- en koerierspel op 13 mei 1651 aan Ströbeck heeft geschonken, waarop Ströbeck toezegt natuurlijk goed voor dat bord te zorgen.
Hertog Ludwig Rudolf van Braunschweig speelt een partij met de burgemeester van Ströbeck op kasteel Brandenburg in de Harz. Als de burgemeester een bedenkelijke zet wil doen roept zijn 8-jarige zoon “Vadder mit Rat”, daarmee een hint gevend dat zijn vader op het punt staat een foute zet te doen. De burgemeester bezon zich en won, maar de Hertog liet het er niet bij zitten en liet de jongen door een strenge geestelijke verder opvoeden.
Biljet type 1; Himmer zwart in kastje
Biljet type 2; Himmer Gotisch in biljetkleur
Biljet type 3; Himmer bruin in kastje
Ströbeck (geldig van 1/10-1921 tot 31/3-1922)
Deze serie van 6 biljetten ademt de (politieke) geest van die tijd uit. Het schaken wordt hier gebruikt als politiek middel. Alle biljetten hebben dezelfde voorzijde; nl.
Op de „schaakaardbol‟ zit een hofnar met in beide handen schaaksymbolen. Het draait bij deze serie om beinvloeding „pur sang‟; regelmatig komt de tekst voor: in-Schach-gehalten, wat zoveel betekent als in het nauw gedreven, niet veel kanten meer uit kunnen, etc.
De achterkant vertelt het verhaal en we beginnen rustig met Ströpcke in 1651 en zijn omgeving “een schaakbord in de natuur”
Ook een schaakpartij: linksonder is de Duitse adelaar te zien die alle anderen “in-Schach-halt”.
Der Weltschachmeister Bismarck heeft Frankrijk “in-Schach-gehalten”.
Het Narrenmat is een mat in twee zetten, in schaken zo‟n beetje het stomste wat je kan overkomen. De dreigende Dame is USA president Wilson en de Nar is Duitsland. Politieke achtergrond is dat Wilson bij het vredesverdrag van Versailles 14 eisen moest laten vallen.
Schaak de koning! In Frankrijk heet de schaakloper fou (= nar). In deze afbeelding zet de Franse loper de Duitse keizer schaak. In het narrengewaad is kopstaand Clemenceau te ontdekken. Clemenceau wilde bij de vredesonderhandelingen in Versailles het Duitse Rijk zoveel mogelijk verzwakken door de Rijn tot militaire grens met Frankrijk te maken.
En tot slot is op dit biljetje te zien hoe Duitsland vond dat je moest denken over de verschillende landen. Engeland; slap, quai-voornaam en ingetogen met als symbool een tabakspijprokende persoon. USA; een dikke volgegeten amerikaan bovenop een zak met dollars Frankrijk; in het midden afgebeeld als (halfnaakte semeuse?) de gifspugende vijand. Verder nog wat landenkarikaturen, maar leuk is dat de titel “Pat‟ is. In het schaken een stand waarbij de een niet meer een geldige zet kan doen en de ander toch niet gewonnen heeft.
Konigsaue (10/6-1921?)
Weer een andere variant is het noodgeld van Königsaue. Het biljet bestaat uit 4 afzonderlijke 10 pfennig delen die samen 40 pfennig zijn. De achterkant laat zien dat er een mooie schaakstelling op staat die verdwijnt wanneer het biljet opgedeeld wordt in 4 delen. De stelling is een zogenaamde mat-combinatie en in het leven gaan we allemaal „mat‟, want: Ein Schachbrett ist das ganze leben, auf dem wir nur geschoben werden, mit lichter hoffnung geht‟s uns Spiel, ein Stärkrer lenkt‟s Schachmatt in‟s Ziel.
Kahla (geldig van 9/7 tot en met 12/7-1921)
De voorkant van alle 6 de biljetten is gelijk en geeft aan dat het een „Gutschein‟ betreft van de Schaakclub Kahla, tijdens het XXIXe congres van de Thüringer Schaakbond.
Kahla is van oudsher een Porselein stad in Sachsen-Altenburg. Naast Waldenburg is Kahla zo‟n beetje de stad waar de meeste Noodgeldbiljetten uitgegeven zijn. De serie bestaat uit 6 biljetten die, in tegenstelling tot soms kleurrijke andere varianten, in bescheiden bruin-grauw zijn gedrukt.
Op het eerste biljet staat de beroemde Duitse Schaakmeester Anderssen afgebeeld, samen met een stukje tekst over wie hij was en waar hij geboren was. (ja, ja in 1818 was Breslau nog echt Duits!). Hij werd in die tijd gerekend tot een van de sterkste schakers ter wereld.
Hierbnaast het tweede biljet met daarop een stelling uit een schaakpartij van Anderssen tegen Kieseritzky in Londen 1851. Deze partij ging de geschiedenis in als de „mooiste‟ ooit gespeeld. Daarbij moet je bedenken dat het reizen in die tijd iets anders ging dan in de huidige tijd. Van Breslau naar Londen…..dat was een wereldreis. Grote schaaktoernooien waar alle wereldsterren aanwezig waren werden in die jaren om die reden niet veel gehouden. Londen 1851…..daar was de hele wereldtop wel aanwezig.
Schaaknoodgeld is ook leuk om de geschiedenis van het schaken te leren. Dacht men vroeger dat het schaken voor het eerst in het Griekse Rijk werd gespeeld, tegenwoordig is men van mening dat het ontstaan is uit een bordspel dat gespeeld werd in het Groot-Perzische Rijk dat zich toen uitstrekte tot voorbij het huidige India. Uit dat Indiase deel van Perzie is bovenstaand diagram, een zgn. Schaakprobleem. De opgave is dat wit begint en in 4 zetten zwart schaakmat zet. Ook leuk is dat Shagird bij ons Shigurd heet en dat de Fransen deze Perzische schaakspeler weer anders noemen.
Ken uw klassiekers…….op dit biljetje staat een ca. 900 jaar oud citaat van de perzische filosoof Omar Chriyam. Welt ist ein Schachbrett, Tag- und Nachtbeschrãgt. Wo Schicksal Menschen hin und her bewegt, sie durch einander schiebt, Schach bietet, schlãgt und nach einander in die Schachtel legt.
En die tekst is ca. 900 jaar later nog steeds van toepassing.
De 1e wereldoorlog als „schaakpartij‟. De witte stukken stellen Duitsland voor en de zwarte stukken “die Entente” (ofwel Frankrijk en Engeland). De witte stukken stellen het leger, de vloot, de kolonien en het Duitse Rijk voor. In de linkerbovenhoek is een Wilson-vredes-zonnetje te zien. Hiermee wordt symbolisch de 28e president van de USA bedoeld die op 8 januari 1918 zijn vredesvoorstel afkondigde. Een zonnetje aan het eind van een slachting die alleen maar verliezers kende.
Geheel in tegenstelling daarmee is het laatste biljetje uit de serie. Dit laat een aantal amusante dingen zien, zoals die Korkser (letterlijk: de knoeiers), die Kibitze (letterlijk: kieviten, of toeschouwers die zich met de zaak bemoeien), die Blitzspieler (de snelschaker waarbij de stukken wel erg letterlijk over het bord „blitzen‟ en Schach dem Kõnig (waar de dronken? Man letterlijk op zijn falie krijgt, terwijl zijn kameraad in de verte wegrent).
Meer schaaknoodgeld heb ik niet kunnen ontdekken de afgelopen jaren en ofschoon de zoektocht naar informatie verschrikkelijk veel tijd vrat, zijn dit toch de leukste biljetten.
PAUL KERES
Voor echt papiergeld, dat in Estland nog steeds wettig betaalmiddel is, moeten we naar 1991. Estland dat samen met Letland en litouwen na de eerste wereldoorlog onder Russische invloed kwam te staan, heeft namelijk ook een schaker van wereld-niveau, te weten Paul Keres. Hij is nooit officieel wereldkampioen geworden, maar had alles in zich om dat wel te halen. Hij werd soms de dupe van de Sovjet-doctrine (hij kwam niet uit het echte Rusland) en soms had hij gewoon pech door op de beslissende momenten een schaakpartij te verliezen.
Rechts naast zijn portret zijn schaakstukken te zien op dit in 1991 uitgegeven biljet. Bij toeval kwam ik er achter dat de biljetten daarna nog twee maal herdrukt zijn. De verschillende biljetten zijn het eenvoudigst te herkennen aan de jaartallen rechtsboven; n.l. 1991, 1992 en 1994.
