Motiefgroep Schaken

Tag: Nijmegen

  • Middeleeuws Schaakstuk in Museum Het Valkhof in Nijmegen

    Middeleeuws Schaakstuk in Museum Het Valkhof in Nijmegen

    Begin februari bezocht ik twee keer de tentoonstelling “Middeleeuws Vernuft” in Museum Het Valkhof in Nijmegen. Deze familietentoonstelling zou er nog staan (van 14-10-2019)tot 3 mei maar was vanaf half maart gesloten vanwege Corona. De tentoonstelling wordt helaas niet verlengd. Er zitten veel doe-opdrachten voor kinderen en volwassen in de tentoonstelling die heel leerzaam zijn.

    Game pieces in tentoonstelling rechts mogelijk schaakstuk (Joris Leijten)
    Memory wand in Museum Bonn (internet)

    Middeleeuws schaakstuk?

    Bijvoorbeeld van een grote wand met 24 kleine vitrines (8x 3 zie foto)die maar aan één zijde zichtbaar zijn, is een groot memoryspel gemaakt, waarbij met het drukken op lampjes de voorwerpen kunnen worden opgelicht. De bezoeker wordt gevraagd de 12 paren te zoeken van een middeleeuws voorwerp en een hedendaags evenbeeld. Eenmaal de juiste combi gevonden, blijven er twee lampjes branden. Bijvoorbeeld een olielamp en een moderne lamp; een schaats van bot en een moderne klapschaats.  In één van de vitrines staat een klein ‘Gamestuk’ en een witte speelschijf met de vraag om daar een modern bordspel bij te zoeken. Op het tekstbordje noemen deze voorwerpen expliciet “gamestukken” van bijvoorbeeld een Schaakspel/en damspel of een ander bordspel uit de 12e eeuw“. De conservatoren zijn er niet uit wat voor speelstuk het is. Ik heb er een foto van gemaakt en die heb ik gestuurd (zie hierboven, door het glas heen met vaag licht je kon de andere zijde van het schaakstuk niet zien) naar Henk Alberts en Rob Spaans. Zij vonden het een schaakstuk. Bij een lezing over deze tentoonstelling werd gemeld dat de tentoonstelling een samenwerking betrof van 3 musea: Museon in Den Haag, Museum het Valkhof in Nijmegen en het LVR-Landesmuseum in Bonn (Duitsland).


    Eerder had de tentoonstelling onder de naam “Ridders en kastelen” al gestaan in het Museon (tot 2-9-2018) en in Bonn (“Ritter en Burger“ 27-9-2018 – 25-8-2019) mij is niet duidelijk of het “schaakstuk” daar ook stond. De tentoonstelling had daar steeds namelijk een iets andere vormgeving. Later zal de tentoonstelling in ieder geval nog in het Landesmuseum Mainz (“Ritter, Bauer, edeldame” vanaf 5 juni – 18 april 2021)te zien zijn en mogelijk in een andere museum om de tentoonstellings-kosten te drukken.

    Het LVR Landesmuseum in Bonn heeft voor de tentoonstelling veel bruiklenen uitgeleend. Vanwege de lange tijd dat de bruiklenen reizen zijn niet hun topstukken uitgekozen. Dit mogelijke schaakstuk behoord niet tot hun topstuk. Schriftelijk heb ik het Museum het Valkhof meer informatie over deze bruiklenen gevraagd. Ze stuurde mij de collectienummers (E 112/68 und E 1968/119 ) met (vage) foto van bovenaanzicht van het gamestuk (zie foto vorige pagina) In de omschrijving staat te locatie waar het voorwerp is gevonden “Schloss Broich”. Op de foto zijn duidelijk twee extra knopjes aan bovenop het stuk te zien (deze zijn vanaf het glas voorzijde in de tentoonstelling niet waar te nemen). Vermeld staat dat het Stuk zowel 4 cm diameter als 4 cm hoogte is. Ik heb een poging gedaan om ook van het LVR Landesmuseum in Bonn meer informatie te krijgen over het “Gamestuk”. Hierop heb ik nog geen reactie mogen ontvangen. Henk Alberts heeft intussen informatie achterhaald over gevonden locatie Kasteel Broich. Het is een kasteel in het stadsdeel Broich van de Duitse stad Mülheim aan de Ruhr. Het is een heel oud nog bestaand kasteel, dat voor publiek geopend is, waar in de middeleeuwen zeker geschaakt en bordspelletjes gespeeld zouden kunnen zijn. Mogelijk betekend “1968” in de bruikleengegevens dat het stuk toen is opgegraven of gevonden is, en toen in de collectie van het LVR Landesmuseum in Bonn is opgenomen.

    Ik dacht dat de twee knopjes de oren van een schaakspaard zouden zijn. Maar volgens Henk Alberts, Rob Spaans en Leo Hovestad Is het een loper van een zg. Nishapur schaakspel mogelijk verwijzend naar de slagtanden van een strijdolifant.

    Volgens conclusie is het zeker is dat het ‘Gamestuk’ een schaakstuk is. Ik ben overtuigd dat het een abstract schaakloper. Het stuk kan niet in museumlijst van schaakspelen worden opgenomen omdat het niet permanent tentoongesteld staat. Ook niet in het LVR Landesmuseum in Bonn. Dank aan Henk Alberts en Rob Spaans voor meedenken en Odette van Straaten van Museum het Valkhof voor haar informatie.

    Nishapur schaakstuk loper getekend
    Nishapur schaakstuk loper foto
  • Maria van Gelre in Nijmegen

    Maria van Gelre in Nijmegen

    In Nijmegen is er van 12 oktober tot en met 6 januari 2019, geopend dinsdag t/m zondag van 11.00 tot 17.00, in het museum het Valkhof een tentoonstelling over Maria van Gelre te zien. Dit t.g.v. de restauratie van het middels crowdfunding  gerestaureerde unieke 15e eeuwse gebedenboek van Maria van Gelre.

    Naast het gebedenboek van Maria van Gelre zijn er op deze tentoonstelling ook belangrijke andere zaken uit Gelre uit haar tijd te zien. Daaronder 2 schaakitems:

    1.  De tegelvloer uit de Nederlands Hervormde kerk in Heukelum

    2.   De 14e-eeuwse kaarsenkroon uit de Walburgiskerk van Zutphen. Het schaakmotief daarin is door Rob Spaans in zijn Reisgids voor Schaakliefhebbers beschreven.  

    De tegelvloer uit Heukelum  (door Rob Spaans / Joris Leijten)

    De Nederlands Hervormde kerk in het Gelderse Heukelum (thans gemeente Limgewaal bij Gorinchem) was de oorspronkelijke verblijfplaats van een middeleeuwse tegelvloer met onder meer een schaakbordpatroon. Restauratiewerkzaamheden tussen 1963-1966 werden, zoals gebruikelijk, gecombineerd met archeologische opgravingen. Daarbij vond men de tegelvloer met schaakbordpatroon, welke eeuwenlang verborgen lag onder een later aangelegde vloer. Deze tegelvloer met schaakbordpatroon, gedateerd op de 1325-1375, belandde na de restauratie in het depot van het Rijksmuseum in Amsterdam.

    Het betreft 10 verschillende delen alsmede nog een aantal losse tegels van deze tegelvloer bestaande uit rood-geel, zwarte en groene geglazuurde tegels met verschillende patronen. De vloer moet om en nabij 7 bij 7 meter hebben gemeten. Geheel in depot 385 cm x 320 cm.
    Overigens vond men onder deze tegelvloer ook nog een oudere (13e eeuwse) bakstenen vloer.

    Joris Leijten was de verkondiger van het heuglijke nieuws dat een deel van die tegelvloer recentelijk dat depot heeft verlaten voor een tijdelijk verblijf op de tentoonstelling in Museum het Valkhof te Nijmegen (foto links, met op de achtergrond de kaarsenkroon uit Zutphen). Juist het deel met het schaakbordpatroon is daar tentoongesteld. Zowel het bijschrift op de tentoonstelling als in de catalogus verwijzen echter niet expliciet naar het schaakspel. De vraag is dan ook gerechtvaardigd of het schaakbord-patroon van de tegelvloer echt bedoeld was als een verwijzing naar het schaakspel. Die vraag kan met een volmondig ja worden beantwoord als we archieffoto’s (vorige pagina midden) van de rest van de tegelvloer bestuderen. Daarop zien we namelijk duidelijk ook contouren van een bord voor het zogenaamde molenspel. De conclusie kan niet anders luiden dan dat de makers van de tegelvloer bedoeld hebben een aantal verschillende bordspellen af te beelden, waaronder dus het schaakspel.

    De kaarsenkroon uit de Walburgiskerk in Zutphen

    De 14e-eeuwse kaarsenkroon die normaliter in de Sint Walburgiskerk in Zutphen hangt is gemaakt van verguld smeedijzer en heeft een doorsnede van 2,5 meter. De op de kroon afgebeelde figuren vormen een beeldverhaal en op twee plaatsen in dat verhaal zien we een man en een vrouw met tussen hen in een voorwerp waarvan de experts denken dat het een schaakbord zou kunnen zijn. In de middeleeuwse symboliek zou dit schaakspel symbool staan voor de hoofse, eerbare en trouwe liefde, voor de kerk één van de elementen voor een goed en vroom leven.

    Voor meer details lees het boek de Reisgids voor schaakliefhebbers van Rob Spaans en voor een eigen oordeel: bezoek de tentoonstelling.

  • Levend schaakspel op Gebroeders van Limburg festival 2015

    Levend schaakspel op Gebroeders van Limburg festival 2015

    door Henk Alberts

    Helaas dit jaar een wat kleiner schaak-programma dan vorig jaar. Geen lezing meer (vorig jaar Leo Hovenstadt), geen simultaan meer en geen middeleeuwse stukken in Museum Valkenhof. Wel weer een levend schaakspel met Keizer Karel de Grote en in het Archief (niet gezien) voor kinderen schaakstellingen om op te lossen.

    Het levend schaakspel was dit jaar bij op het Marienburgplein, met als schitterende achtergrond de statige (voormalige) Marienburgkapel. Maar het bleek slecht georganiseerd. Enige minuten voor het aanvangstijdstip kwamen er twee vrijwilligers met het (wel heel mooie) stoffen schaakbord en spreidde dit op de grond uit. Ik hoorde ze nog overleggen hoe het bord moest liggen (waar hoort het zwarte hoekveld), maar hun conclusie was, dat dit bij het schaakspel niets uitmaakte. Dat moest dus later weer gecorrigeerd worden. En toen niets! Volgens de spelers was het programma dat overal verspreid werd en dat ook zo op internet stond fout; met andere woorden, ze waren van mening dat ze pas een half uur later gingen beginnen en ze lieten de toeschouwers gewoon wachten.

    En dan een half uur later niet de aangekondigde “schaakstellingen laten zien en naspelen met middeleeuwers in kostuum” maar een toneelstukje op het schaakbord, waarbij je je sterk kon afvragen of de spelers de spelregels van het schaakspel wel machtig waren. Slaan op b8 en het slaande stuk dan op c8 zetten, mat geven wat geen mat is en een paard dat een bos wortelen krijgt en dan vrijwillig van het bord stapt? En had ik net wat omstanders uitgelegd dat het bij het schaakspel een Dame is en geen Koningin, dit vanwege de notatie. En dan krijg je een speaker die het ook niet lijkt te weten; zie je wel hoor je dan om je heen mompelen.

    Kortom een leuk middeleeuws festival met de stoet de blijde incomste (uitdaging; probeer in de stoet ons lid van verdienste Joris Leijten te herkennen), met een middeleeuwse markt, met demonstraties en spelen, met rondleidingen (onder andere in de kelders van het huis van de gebroeders van Limburg) en met lezingen (onder andere over het gebedenboek van Maria van Gelre) in het geopende museum het Valkhof. Maar tenzij het sterk verbeterd hoeven we er in 2016 voor het schaakgedeelte niet meer heen te gaan.

    Naschrift: Uit reacties en een filmpje van een andere sessie blijkt dat ik waarschijnlijk de pech had de slechtste sessie, namelijk die met een aantal (inderdaad deels niet-schakers) invallers te treffen. Zo ontbrak bijvoorbeeld de ‘echte’ Karel de Grote omdat deze eerst naar een modeshow moest.

  • Middeleeuws schaken verbeeld

    Middeleeuws schaken verbeeld

    door Joris Leijten

    Tijdens het 11e Gebroeders van Limburg Festival, zaterdag 29 en zondag 30 augustus zal opnieuw op verschillende manieren middeleeuws geschaakt worden .

    Het Gebroeders van Limburg Festival verbeeld het leven de gebroeders Van Limburg en hun 14e eeuwse middeleeuwse tijdgenoten in Nijmegen aan het Gelderse en Franse Hof.  De miniaturen die de Gebroeders Herman, Paul, en Johan  van Limburg hebben geschilderd voor de hoven geven een beeld van de Middeleeuwen die in detail wordt uitgebeeld. Helaas hebben zij geen schaakscène afgebeeld maar weten we uit andere bronnen dat er in de middeleeuwen veel geschaakt werd aan het hof tussen mannen en mannen en vrouwen.

    Vorig jaar is het festival begonnen met een levend schaakspel groep waar we schaakstellingen laten zien  en naspelen met middeleeuwers in kostuum.  Keizer Karel de Grote, die het schaakspel heeft verspreid over West-Europa, zal aantreden als witte koning  de zwarte koning is koning ton.

    Zaterdag 29 augustus zal dit gebeuren om 14:00 uur en om 15:00 uur twee voorstellingen en op zondag om 14:30 en 15:30 uur op het Marienburgplein.

    Op zondag is daarvoor de grote Blijde incomste stoet te zien door de stad met alle middeleeuwers.

    In de Archief aan het plein zal geschaakt kunnen worden o.a. met ‘middeleeuwse” stukken en  stellingen opgelost voor kinderen. IM David Miedema, Valerie Jansen en ander schaakuitleg geven en spelen. Het is een samenwerking met UVS schaakclub van Nijmegen.

    Voor sommige plekken op het festival zal entree geheven worden in het kader van en combiticket van (5,00) voor Valkhofpark met kampementen, Stevenskerk, Museum het Valkhof.

    Dit jaar zullen er helaas geen lezingen zijn over het schaken en of een simultaan.

    Opvallend genoeg zijn er over de schaakstukken in de middeleeuwen nog diverse theorieën van hele abstracte stukken van hout en of kristal (Karel de Grote Aken) tot hele figuratieve stukken Karel de Grote Parijs zg. Charlemangespel en het Lewis spel uit Scandinavië. Hier is nog veel onderzoeksmogelijkheid tot uitwerking en verwerking. In Nederland zijn tot nu toe veel enkele stukken gevonden die niet aan elkaar te koppelen zijn.

  • Middeleeuws schaken op Gebroeders van Limburg Festival Nijmegen

    Middeleeuws schaken op Gebroeders van Limburg Festival Nijmegen

    Tijdens het middeleeuwse Gebroeders van Limburg Festival op 30 en 31 augustus 2014 in Nijmegen werd middeleeuws geschaakt. Tijdens het festival beelden 700 zg. re-anacters de late middeleeuwen  uit op en rond het Valkhofpark. Het trok ruim 8800 bezoekers. Voor het eerst dit jaar waren er enkele middeleeuwse schaakprogramma onderdelen. Het Festival bestaat al 10 jaar ter ere van de Nijmeegse middeleeuwse kunstenaarsbroers  Van Limburg. In de parken leven de ‘Middeleeuwers” drie dagen authentiek met tenten, kostuums. Elk jaar komen er nieuwe onderdelen bij dit was dat Karel de Grote en middeleeuws schaken.

    Zaterdag en zondag werd er op een tijdelijk groot openluchtschaakspel op het  Kelfkensbos plein met re-anacters als levende schaakstukken verschillende stellingen uitgebeeld en toegelicht. De witte koning was “Keizer Karel de Grote” die dit jaar precies 1200 jaar geleden naar Nijmegen kwam.      De witte Loper/ raadsgriffier was Alquin, enkele ridders waren pionnen. In de eenvoudige stellingen werd veel geslagen/ gevochten wat een spektakel gaf.

    Zondagmiddag daarna werd in de kelder van het Museum het Valkhof een simultaan gegeven met enkele middeleeuwse regels door in middeleeuws gestoken grootmeester Friso Nijboer (l) en International Meester Hans Klip (r).  Met standaard Staunton stukken werd gespeeld zonder:  eerste twee pionzet, rokade en en-passant. Deze latere toevoegingen op de middeleeuwen maken het spel trager. Vooral kinderen en jongeren gingen de uitdaging aan met Nijboer en Klip. Uiteindelijk won een jongen uit Utrecht. Ook kon er vrij gespeeld worden met een replica’s van het Lewis spel, en Charlemagne spel alla Karel de Grote. Friso en Hans waren erg enthousiast over de eerste mogelijkheid om zo’n nieuwe spelvariant op te stellen. Volgend jaar komen ze graag terug.

    Zaterdag gaf ons lid Leo Hovestad een interessante lezing over de rol die keizer Karel de Grote had voor het verspreiden van het schaakspel en de regels langs de kastelen en adel in de middeleeuwen. Keizer Karel kreeg een midden oosten variant met kamelen, olifanten etc. van de kalief van Bagdad. Keizer Karel de grote introduceerde nieuwe stukken met hem zelf als ‘koning’, een vrouw, lopers (geestelijke) en paarden en liet het spelen op alle kastelen onder hem.

    De organisatie is zeer enthousiast over het levend schaakspel dat ze mogelijk ook op andere festivals in binnen andere festivals in binnen en buiten Nederland te organiseren namens middeleeuws Nijmegen.

    Volgend jaar op 29,30 augustus 2015  is weer een schaakfestival.

  • Programma Gebroeders van Limburg Festival op 29 -31 augustus 2014 in Nijmegen

    Programma Gebroeders van Limburg Festival op 29 -31 augustus 2014 in Nijmegen

    Levend schaakspel, grootmeesters, lezingen & schaakplein

    Middeleeuws schaken prominent tijdens Van Limburg festival
    Schaken is een Middeleeuws spel dat door Karel de Grote bekendheid heeft gekregen in de wereld van adel, kasten en krijgsheren. Al snel was het een populaire, maar ook serieuze denksport. Beoefenaars kraakten hun hersens terwijl ze elkaar om de eer bestreden met strategie en tactiek. De koning werd vaak uitgebeeld als Keizer Karel de Grote met zijn gevolg. In de westerse oervorm had het schaakspel nog andere regels. Zoals zonder eerste twee zet pionnen, rokade en en-passant. Deze speelmanier met eigen regels en voorwaarden gaan we ook inzetten tijdens het Middeleeuwse evenement.

    Vrijdag 29 augustus

    Op de vrijdag 29 augustus is overdag de Middeleeuwse Scholendag voor bovenbouw van het basisonderwijs. Dan zijn er ook workshops over Middeleeuws schaken en de rol die het schaken in de middeleeuwen had. In de komende jaren gaan we spellen en met name schaken verder uitwerken in het festivalprogramma. Te denken valt aan een tentoonstelling van schaakstukken en publicaties over de geschiedenis achter het schaakspel.

    Zaterdag 30 augustus

    Zaterdag en zondag  kan er vrij geschaakt worden met de Middeleeuwse (of moderne) schaakregels.  Op zaterdag en zondag wordt er door Bernard van Houtum een Levend Schaakspel gevormd op de Middeleeuwse Jaarmarkt op het Museum Kelfkensbos. Een spectaculair gebeuren met Middeleeuwse figuranten en Keizer Karel de Grote zelf als hoogste inzet. Eerder op zaterdag geeft Leo Hovestad een analyse van de rol van Karel de Grote in het Middeleeuwse schaakspel in het Museum het Valkhof.

    Zondagmiddag 31 augustus

    Na de grote Blijde Incomste optocht ( start circa 13.00 uur) met middeleeuwers door de binnenstad is er weer een Middeleeuws Levend Schaakspel. Vanaf 14.00 uur begint bovendien in het Museum Het Valkhof een unieke Schaaksimultaan volgens de Middeleeuwse Schaakregels met de Grootmeesters (GM) Friso Nijboer en (IM) Hans Klip. Beide hebben een sterke band met Nijmegen, hebben er gestudeerd of wonen er. Iedereen kan aanschuiven. Wel verdient het aanbeveling om vooraf aan te melden via de speciale site:

    http://www.gebroedersvanlimburg.nl/limburgfestival/231/     of mail: j.leijten@gebroedersvanlimburg.nl