De in Moskou geboren Wassily Kandinsky (16 december 1866 – 13 december 1944) was oorspronkelijk jurist aan de Universiteit van Moskou. In 1896 vertrok hij naar München waar hij kunstschilder en graficus werd, alsmede de medeoprichter van verschillende kunstenaarsgroepen. Na de Eerste Wereldoorlog werd hij in 1922 professor bij Bauhaus, eerst in Weimar, later in Dessau. In 1928 verkreeg hij de Duitse nationaliteit.
Maar de Nazi’s hadden het niet zo op abstracte kunst en op het rebelse karakter van het Bauhaus. Daarom werd het Bauhaus in 1932 gedwongen om van Dessau naar Berlijn te verhuizen en werd het vervolgens in 1933 door de Gestapo gesloten. Prominente leden als Kandinsky en Paul Klee (waarvan we het schilderij Uberschach kennen) moesten het land verlaten. Kandinsky vertrok in 1933 met zijn 2e vrouw Nina naar Parijs, waar hij de Franse nationaliteit aannam en waar hij in 1944 in Neuilly-sur-Seine overleed.
Een groot deel van Wassily Kandinsky zijn schilderijen kwamen uiteindelijk in het Centre Pompidou in Parijs terecht. Dit dankzij de weduwe van de kunstenaar, Nina Kandinsky (1896-1980). Zij was goed bevriend met Claude Pompidou, echtgenote van de Franse president. Al tijdens haar leven schonk zij een groot aantal kunstwerken aan de Franse staat. En na haar overlijden kwam daar nog een groot legaat bij, welke naast werken ook de inboedel van Kandinsky zijn atelier en zijn archief bevatte.
Wij kennen Kandinsky vooral van een aantal (abstracte) schaakschilderijen, zoals: – Komposition mit Schachbrettstreifen, Aus der Folge Kleine Welten IV (1922) – Orange – Komposition mit Schachbrett (1923) – Trente (30) – Abstractes Schachbrett (1937)
Van woensdag 19 juni t/m zondag 10 november 2024 zijn ruim 60 schilderijen, alsmede video’s en muziek, van het Centre Pompidou in het nieuwe H’ART Museum te zien.
Koning Willem-Alexander opende deze eerste tentoonstelling van het nieuwe H’ART Museum Amsterdam (voorheen Hermitage Amsterdam). Na de Russische inval in Oekraïne in februari 2022 heeft Museum Hermitage Amsterdam de samenwerking met de Hermitage in St. Petersburg verbroken, alsmede heeft zij een nieuwe naam aangenomen. Het nieuwe H’ART Museum Amsterdam is na het verbreken van de banden met de Hermitage in Rusland een samenwerkingsverband aangegaan met het British Museum in Londen, met Centre Pompidou in Parijs en het Smithsonian American Art Museum (SAAM) in Washington D.C. De tentoonstelling over Kandinsky is een eerste resultaat van deze samenwerking.
De Kandinsky tentoonstelling wordt gezien als een spetterende heropening van het H’ART Museum, omdat Wassily Kandinsky beschouwd wordt als een van de grootste pioniers van de abstracte kunst. En voor wie de indeling van de zalen van het H’ART Museum een beetje kent: de topwerken krijgen alle ruimte in de grote zaal van het museum. Maar daarnaast is er ook een abstracte compositie op de vloer uitgevoerd, welke vooral vanaf de balkons op de 1e verdieping mooi zichtbaar is. Een museumzaal als een canvas met kleurvlakken op de grond en muren als zwarte lijnen.
De tentoonstelling is chronologisch ingedeeld. De schilderijen van Kandinsky tonen zijn liefde voor kleur. Maar in de laatste zalen worden de werken steeds geometrischer en krijgen lijnen een steeds prominentere rol. Daarnaast geeft kunstenaar Bink van Vollenhoven op verschillende momenten in de tentoonstelling Kandinsky via video’s een stem. En een van de absolute hoogtepunten in de tentoonstelling is een reproductie van de grote Salon. Deze Salon maakte Kandinsky 1922 samen met een groep Bauhaus-studenten. De oorspronkelijke versie ging in de Tweede Wereldoorlog verloren, maar onder toeziend oog van Nina Kandinsky, zijn tweede vrouw, werd door Franse studenten voor de opening van het Centre Pompidou in 1977 een tweede editie gemaakt. Deze is nu opgebouwd in Amsterdam.
Kandinsky heeft in zijn abstracte werken heel veel met zwart-wit-geblokte vlakken gewerkt. Soms werd dit beschouwd als een schaakbord, soms ook niet en wat De kunstenaar zelf bedoeld heeft (als dat al de doorslaggevende factor is) weten we maar zelden. Wel helder is het als de kunstenaar in de naam van het schilderij een verwijzing naar het schaakspel opneemt (zoals bij de drie op de vorige pagina getoonde werken).
Het is niet zeker of een van deze werken in het H’ART Museum getoond wordt. In ieder geval is het schilderij ‘Auf Weiss II’ (1923) met een aantal kleinere zwart-wit-geblokte vlakken in Amsterdam aanwezig.
“Mali gaf in 1979 een serie schaakpostzegels uit met daarop de vier ‘grote’ schakers Aljechin, Bogoljubow, Janowski en….. Willi Schlage. Vraag is dan: waarom deze 4 schakers en waarom Willi Schlage? Daarnaast is er de film ‘2001 a Space Odyssey’ van regisseur Stanley Kubrick uit 1968. In deze film komt een scene voor waarin astronaut Frank Poole tegen de boordcomputer HAL schaakt en in 14 zetten van het bord geveegd wordt. De gebruikte partij blijkt een partij Roesch – Schlage, Hamburg 1910 te zijn. Een partij waarin Willi Schlage (uiteraard) wel aan de goede (winnende) kant van de stukken zat. En tenslotte is er een eindspel Schlage – Ahues uit 1920 die in heel veel boekjes met schaakopgaven opduikt. Schlage deed het fout en werd daardoor ‘slechts’ 2e in het Kampioenschap van het Berliner Schachgesellschaft van dat jaar.
Rob Bijpost is al ongeveer 40 jaar bezig met onderzoek naar het leven van Willi Schlage. Dit in allerlei bibliotheken (bijvoorbeeld de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag) en archieven en in met name oude kranten en tijdschriften uit die tijd. Hij kan inmiddels een boek van rond de 230 bladzijden over het leven van Willi Schlage uitgeven. Deze Schaakkoerier Special van maar 40 bladzijden (want 28 bladzijden bleek echt te weinig) is dus slechts een korte bloemlezing met highlights uit het leven van Willi Schlage. Daarbij komt dan wel – om Willi Schlage in zijn tijd te kunnen begrijpen – ook het een en ander aan achtergrond van het (schaak)leven in Berlijn en Duitsland in deze periode aan de orde. En wie meer wil weten moet te zijner tijd het boek maar kopen.
De nu vrijwel vergeten Willi Schlage was een veelzijdig schaakmeester. Hij was in de jaren twintig van de vorige eeuw een periode de beste schaker van Berlijn, was meervoudig kampioen van Berlijn en werd in die periode ook nog 2e en 3e in het kampioenschap van Duitsland. Maar hij was een amateurschaker en drukke beroepswerkzaamheden hinderde hem bij het schaakspelen en belemmerde hem om een nog sterker schaker te worden. Hij speelde een bijna oneindig aantal simultaanseances en was – naast dat hij ongetwijfeld een grote eigen schaakbibliotheek had – gelijktijdig beheerder van de schaakbibliotheek van 2 verschillende verenigingen. Dat maakte ook dat hij lezingen kon geven over de meest uiteenlopende schaakonderwerpen, eerst bij schaakverenigingen en later op het nieuwe medium (1923) de radio. In 1935 werd hij Bundestrainer van de Großdeutschen Schachbund. Grote doel in die periode was om de Duitse natie klaar te stomen voor het winnen van de Schaakolympiade München 1936. Willi Schlage overleed op 5 mei 1940, 5 dagen voordat Duitsland Nederland (en België en Frankrijk) zou binnenvallen.
De inhoud van Schaakkoerier 193 is in het geheel gewijd aan:
Op woensdag 28 augustus 2024 kan het weer: Schaken in een rijdende stoomtrein van de museum-spoorlijn S.T.A.R. De S.T.A.R. (de Groningsch-Drenthsche Spoorweg-maatschappij ‘Stadskanaal-Ter Apel-Rijksgrens’) is de langste museumspoorlijn van Nederland en rijdt op een eigen traject tussen Veendam en Stadskanaal.
Onder de titel ‘Denken onder Stoom’ worden er vier ronden gespeeld op de rails tussen Stadskanaal en Veendam. Er wordt gespeeld in één rijtuig, waardoor het aantal deelnemers moet worden beperkt tot 28. Het schaken in een trein is niet altijd makkelijk in de lawaaiige en schuddende trein. “Als je boven de wielen van de trein zit, dan trillen de schaakstukken. Af en toe moet je ze terugzetten in het goede veld”, aldus organisator Theo Mooijman. Maar bij de vijfde, tevens laatste ronde, zullen de stukken niet meer dansen op de wiegende en bonkende gang van de rijtuigen. Want die wordt gehouden in een rustiger ambiance: het museum-gebouw van de Museum-spoorlijn S.T.A.R. Het toernooi duurt van 10.00 uur tot circa 17.00 uur.
Denken onder Stoom’ is één van de zeven ‘Goud Leven’ schaaktoernooien. ‘Goud Leven 55+’ staat voor een cyclus van schaaktoernooien door de hele provincie Groningen voor 55-plussers. 5 ronden schaken in een gemoedelijke sfeer, waar het spelplezier belangrijker is dan de uitslag. Er zijn noch geldprijzen, noch vaantjes, bekers of medailles. De doelstelling van de toernooicyclus is het stimuleren van ouderen om in beweging te blijven. Daarbij gaat het niet alleen om fysieke inspanning, maar ook om fit blijven, je energiek voelen en gezond oud worden. Daarbij is het ook een gelegenheid waarbij je met andere mensen in contact komt. Dit jaar bestaat de cyclus uit toernooien in Hoogekerk, Veendam, Zuidhorn, het Denksportcentrum in Groningen en dus Denken onder stoom.
Denken onder Stoom’ is één van de zeven ‘Goud Leven’ schaaktoernooien. ‘Goud Leven 55+’ staat voor een cyclus van schaaktoernooien door de hele provincie Groningen voor 55-plussers. 5 ronden schaken in een gemoedelijke sfeer, waar het spelplezier belangrijker is dan de uitslag. Er zijn noch geldprijzen, noch vaantjes, bekers of medailles. De doelstelling van de toernooicyclus is het stimuleren van ouderen om in beweging te blijven. Daarbij gaat het niet alleen om fysieke inspanning, maar ook om fit blijven, je energiek voelen en gezond oud worden. Daarbij is het ook een gelegenheid waarbij je met andere mensen in contact komt. Dit jaar bestaat de cyclus uit toernooien in Hoogekerk, Veendam, Zuidhorn, het Denksportcentrum in Groningen en dus Denken onder stoom.
De S.T.A.R rijdt de standaard (gele) dienstregeling met vertrek van de eerste trein uit Stadskanaal om 10.50 uur. Hiertoe dienen de vrijwilligers van S.T.A.R. in alle vroegte (je zou ook als midden in de nacht kunnen beschouwen) de ketel van de locomotief op te stoken. Dat duurt zo’n zes uur, dus reken maar uit: om 04.15 uur opkomen voor dienst.
Het toernooi vangt aan om 10.30 uur in de dan nog stilstaande trein. Passagiers kunnen tijdens de wedstrijden een kijkje nemen in het voor het toernooi gereserveerde rijtuig en ook de slotronde in het museum is voor het publiek toegankelijk.
De machinist en zijn bemanning zijn op de hoogte: zo geleidelijk mogelijk optrekken en remmen om te voorkomen dat de stukken van het bord af rollen. Daarbij is het een beetje krap maar het past allemaal net: bord, stukken en klok op de tafeltjes in de wagon, er is geen ruimte om een bekertje of kopje neer te zetten. De geslagen stukken gaan door het ruimtegebrek meteen in de doos. De stukken trillen tijdens het rijden en soms verlaat er eentje bijna het vak. De spelers malen er niet om. Zij genieten van de ambiance en het beoefenen van hun favoriete sport.
Belangstellenden kunnen zich melden per e-mail bij de organisator Theo Mooijman, thcm@kabel.netvisit.nl onder opgave van leeftijd en speelsterkte. Bellen mag ook: naar nummer 0598 622536 (graag overdag).
Let wel, bij het toewijzen van deelneming krijgen de ‘vaste’ deelnemers die al jaren meedoen voorrang boven ‘nieuwe’ aanmeldingen.
Adres: Museumspoorlijn S.T.A.R., Stationsstraat 3, 9503 AD Stadskanaal.
Wat doe je als schaakvereniging als je een jubileum te vieren hebt? Je geeft een jubileumboek uit, je houdt een schaaktoernooi of een simultaan en je organiseert nog een jubileumbijeenkomst al dan niet met een goede maaltijd. Of; je organiseert een tentoonstelling in het plaatselijke museum, de bibliotheek, gemeenschapscentrum of andere locatie. SV Krimpen aan de IJssel deed dit in 2002 en Schaakmat uit Naaldwijk in 2003, maar daarna ken ik weinig voorbeelden van dergelijke tentoonstellingen (als ik de KNSB zelf – 2023 in Amersfoort – even niet meereken. Dus: het wordt weer eens tijd. Wie doet het? En natuurlijk kunnen we als Motiefgroep (weer) meehelpen. Dat levert ook nog een extra publiciteit (en wie weet nieuwe leden.)
In Oederan, ver weg in Duitsland, loopt momenteel wel een dergelijke ten-toonstelling. Namelijk voor het 90-jarige jubileum van de ‘Schachverein Oederan 1934.’ De tentoonstelling wordt onder de naam ‘Acht Quadrat’ georganiseerd in het plaatselijk museum ‘die Weberei.’ (de weverij)
De tentoonstelling gaat over diverse etages en begint met een in de hal van het museum opgesteld groot (grappig) schaakspel.
Op diverse etages wordt er een brug geslagen tussen het museum (stadsmuseum annex weverij-museum) en het schaakspel. Dit onder het motto ‘chess meets fashion.’ Hiertoe worden er een aantal mode-ontwerpen met schaakbordpatroon tentoongesteld, welke ontwerpen eerder op de schaakolympiade Dresden 2008 te zien waren.
In de tentoonstelling op de bovenste etage wordt aandacht besteed aan de geschiedenis van de ‘Schachverein Oederan 1934. Er worden oude fotoboeken van clubavonden en eerdere jubilea getoond. Er is aandacht voor een simultaan in 1948 tegen de toenmalige sterkste DDR-speler Wolfgang Uhlmann, alsmede is er een oud indelingsbord, posters en nog enige andere zaken uit de geschiedenis van deze schaakclub. Dit alles inclusief de geschiedenis van de voorloper van de vereniging, de ‘Arbeiter-Schachklub Oederan’ die van 1928 tot en met 1933 bestaan heeft.
Ook is er is aandacht voor de geschiedenis van het schaakspel in het algemeen. En er is – zeer gebruikelijk in dit gebied – aandacht voor de ‘beroemde’ schaakolympiade Leipzig 1960. En verder is er uitgebreid aandacht voor het nabijgelegen Schachdorf Borstendorf, waar sinds circa 1875 Schachbrettfabriken stonden en waar later circa 90% van alle – houten – schaakspelen in de DDR (borden en stukken) geproduceerd werden. Een industrie die na de val van de muur volledig verdwenen is, omdat men niet tegen de goedkopere (plastic) schaakstukken uit het Ruhrgebied kon concurreren.
Er worden ook nog een aantal bijzondere schaakspelen uit het bezit van de leden van de schaakvereniging getoond. Hieronder bijzondere spelen uit Afghanistan, China, Israël en een aantal uit Borstendorf. Daarbij ook diverse in de tweede wereldoorlog in krijgs-gevangenschap gemaakt schaakspel. En tenslotte zien we Harry Potter en Hermelien met een legoschaakspel tegen elkaar spelen.
Kortom, voor wie toevallig in de buurt is, kan ik aanraden om zeker even te gaan kijken: Museum die Weberei, Markt 6, Oederan Openingstijden: dinsdag t/m vrijdag 10.00-17.00 en op Themazondagen 14.00-17.00
De tentoonstelling Acht Quadrat loopt nog t/m 20 oktober 2024
Porselein, het witte goud. Oorspronkelijk ontwikkeld in China en tussen 1271 en 1295 door Marco Polo voor het eerst als een luxe product naar Europa gebracht. Vanaf circa 1600 waren er veel Europese vorsten die zelf porselein (en goud) probeerde te maken. Dat lukte uiteindelijk in 1709 in Dresden bij August de Sterke (1670 – 1733), keurvorst van Saksen, koning van Polen en grootvorst van Litouwen. Die liet daarna in Meißen de eerste Europese porseleinfabriek liet oprichten.
Slechts korte tijd wist men vanuit Meißen het productie- proces geheim te houden, maar daarna kwam op meerdere plaatsen in Europa de productie van porselein op gang. Zo ook in 1814 in Hohenberg an der Eger, dat zich snel wist te ontwikkelen tot een centrum van de Duitse porseleinindustrie met export naar heel Europa en de Verenigde Staten. In 1982 werd in de voormalige directeursvilla een museum, het Porzellanikon opgericht. Dit museum werd daarna in 1995 uitgebreid met een nieuwe glas- en staalaanbouw van 2.000 m² en werd daarmee een drie etages groot modern museum, waarin in de vaste collectie ongeveer 10.000 objecten aan de bezoekers getoond worden.
En in dit Porzellanikon is nu van 16 maart t/m 13 oktober 2024 de schaaktentoonstelling ‘Schach & Porzellan – Die Welt auf 64 Feldern.‘ De schaaktentoonstelling van het jaar die je gezien moet hebben met maar liefst zo’n 35 complete (porseleinen) schaakspelen.
Op 300 m2 zijn (volgens de flyer) ruim 100 complete schaakspelen en figuren verzameld, allemaal uitsluitend gemaakt van porselein. En men noemt de tentoonstelling is dan ook ‘zonder twijfel de grootste over dit onderwerp in Duitsland.’ De meeste bruiklenen zijn afkomstig van Dr. Thomas H. Thomsen, voorzitter van CCI (Chess Collectors International), die waarschijnlijk de grootste collectie antieke schaakspellen van Europa bezit. Andere bruiklenen zijn onder meer afkomstig van Reinhard Egert.
De tentoonstelling begint met voor de niet schaakspelers de kenmerken en de loop van de individuele schaakstukken. Verder volgt er een stukje schaak-geschiedenis, en een soort schaakquiz. Dan zijn er levensgrote gezegdes over het schaakspel zoals ‘De pionnen zijn de ziel van het schaakspel‘ (Philidor) en ‘niet alle kunstenaars zijn schaakspelers, maar alle schaakspelers zijn wel kunstenaars’ (Marcel Duchamp). Maar ook een minder bekende uitspraak als ‘Eine Liebeserkärung ist wie die Eröffnung beim Schach: die Konsequenzen sind unabsehbar (Söhnker). En dan nog een aantal anonieme zoals ‘Sinds de vrouw van mijn schaakpartner het woord ‘Dameruil’ gehoord heeft, gaat ze mee naar al zijn partijen’ en ‘Wat is het verschil tussen de Dame op het schaakbord en alle andere vrouwen? Ze kan nooit weduwe worden.’.
Maar de hoofdmoot van de tentoonstelling zijn de vele tentoongestelde (voornamelijk) porseleinen schaakspelen en schaakfigurengroepen. Daarbij is de tentoonstelling (alsmede mede het bijbehorende boek) opgedeeld in 7 themagebieden welke in de tentoonstelling allen van een eigen kleur voorzien zijn. Dit zijn achtereenvolgens: – Vreemde volkeren en culturen – Mythologie, moraal en fabelwezens – Versiering: vormen en ornamenten – Dieren op het schaakbord – Curieus en bijzonder – Bekende en historische personen – Erotiek, flirten en tijdverdrijf Zelf telde ik in de verschillende zalen 35 complete schaakspelen, 44 figurengroepen en dan nog allerlei gedeeltelijk opgestelde schaak-spellen en lossen unicaten.
Adres: Porzellanikon Hohenberg, Schirndinger Straße 48, Hohenberg an der Eger En voor de verzamelaars is bij de tentoonstelling is ook nog een rijk geïllustreerd boek (Eur 35,90 ) verschenen.
En wie na dit alles nog niet genoeg heeft (zoals ikzelf): zo’n 10 minuten rijden verderop is ook nog de tweede vestiging van het Porzellanikon. Daar waar men in Hohenberg an der Eger vooral (kunstzinnige) porseleinen voorwerpen door de eeuwen heen en vanuit de gehele wereld wil laten zien, wordt in Selb veel meer de technische kant, het maak-proces van het porselein getoond. En in Selb heeft men dan ook nog een porseleinen schaakspel in de collectie. Adres: Porzellanikon Selb, Werner-Schürer-Platz 1, Selb
Het naamplaatje voor Johan Hut, waartoe de gemeenteraad van Baarn eind oktober 2022 besloot, is op 1 juni 2024 onthuld aan een van de schaaktafels in de openbare Pekingtuin in Baarn
De plechtigheid rond de onthulling van de gedenkplaat vond plaats op zaterdagmiddag 1 juni 2024 rond 15.00. De Baarnse wethouder Mark Veldhuizen hield een korte toespraak, waarna hij samen met Johans zussen het gedenkplaatje onthulde aan weerszijden van de middelste van de drie schaaktafels in de Pekingtuin. Daarna vertolkten Johans zussen het nummer The Family Tree van de Amerikaanse band Venice.
De korte plechtigheid Het eerbetoon viel (toevallig) samen met het All Together Festival dat die vrijdag en zaterdag in de Pekingtuin werd gehouden. Na de plechtigheid hervat de band Trafassi het muzikale festivalgebeuren.
Ons oud-lid Johan Hut was binnen de schaakgemeenschap zeer gewaardeerd als schaakjournalist, bekend door zijn vele schrijfwerk, niet alleen voor de krant maar ook voor schaaksite.nl, het bondsblad van de KNSB en als auteur van het boek ‘Mat in de Mediastad’ over 125 jaar schaakgeschiedenis in Hilversum. Daarnaast was Johan Hut in Baarn bekend vanwege zijn grote kennis van de lokale geschiedenis en vanwege zijn maandelijkse columns op RTV Baarn, waarin hij zijn licht liet schijnen op de plaatselijke actualiteit. Hij publiceerde veel over de Baarnse dorpsgeschiedenis, niet zelden met een kritische ondertoon. Zie verder het bericht van zijn dood in mei 2020
